श्री दत्तात्रेय — त्रिमूर्ती स्वरूप, तीन शिरे आणि सहा हात, हे केवळ बाह्य रूपाचे वर्णन नाही; तर ब्रह्मांडव्यवस्थापनातील त्रिमूर्ती शक्तींचे एकत्रित तत्त्व या शब्दांत सामावले आहे.
तीन शिरे — ब्रह्मा, विष्णू, महेश श्री दत्तात्रेयांची तीन शिरे ही त्रिदेवांची प्रतीक आहेत—
उत्पत्ती, स्थिती आणि लय ही ब्रह्मांडव्यवस्थापनाची तीन सार्वभौम कार्ये आहेत. ही कार्ये अत्यंत निर्णायक आहेत, परंतु त्यांची रचना अशी आहे की—
ब्रह्मांडव्यवस्थापनातील त्रिमूर्तींची भूमिका
ब्रह्मदेव हे उत्पत्तीचे अधिपती मानले जातात. जीवमात्रांचा जन्म हा केवळ एक अपघात नसून, तो प्रारब्धानुसार घडतो. म्हणून असे म्हटले जाते की— “श्री ब्रह्मदेव प्रारब्धानुसार जीवाला जन्माला घालतात.”
जीव जन्माला आला की त्याचा पालन, संरक्षण, जीवनप्रवाह चालवणे ही भूमिका श्री विष्णूंची असते. ते जीवनाला टिकवतात, सांभाळतात, आवश्यक व्यवस्था देतात. म्हणूनच ते स्थितीचे नायक मानले जातात.
शेवटी या संसारप्रवाहात प्रत्येक सजीवाची एक वेळ येते—जी वेळ म्हणजे लय. श्री शंकर हे लयाचे अधिपती. ते देहाचा अंत करतात, कर्मचक्राची पुढची गती ठरवतात आणि प्रवासाची पुढची अवस्था सुरू होते.
परंतु श्री दत्तात्रेय — तीनही शक्ति एकवटलेल्या इथेच श्री दत्तात्रेयांचे वैशिष्ट्य प्रकट होते. जिथे त्रिदेवांची कार्ये वेगवेगळी, स्वतंत्र आणि मर्यादित आहेत— तिथे श्री दत्तात्रेयांमध्ये उत्पत्ती, स्थिती आणि लय या तीनही सार्वभौम शक्ती एकवटलेल्या आहेत. हीच एकात्मता त्यांना “त्रिमूर्ती स्वरूप” बनवते. आणि त्यामुळेच श्री दत्तात्रेय हे केवळ देवता नसून— जीवाच्या संपूर्ण जीवनप्रवासाचे मार्गदर्शक तत्त्व ठरतात. जीवाचा विकासक्रम — “बद्ध ते मुक्त” प्रवास जन्मानंतर प्रत्येक जीव एक विशिष्ट अवस्थेत जगतो. काही जण त्या अवस्थेतच अडकतात, तर काही पुढे जातात. भारतीय अध्यात्माने हा प्रवास दोन शब्दांत मांडला आहे—
श्री दत्तात्रेय या विकासक्रमात जीवासोबत असतात— जन्मापासून मुक्तीपर्यंत. ते केवळ “देव” म्हणून पूजनीय नाहीत, तर गुरु तत्त्व म्हणून ते जीवाला उचलतात, घडवतात, घडवून मुक्तीकडे नेतात.
तीनही शक्ति एकत्र न आल्यास जीवनविकासक्रम का कठीण? “जोपर्यंत या तीनही शक्ति एकवटत नाहीत, तोपर्यंत हा जीवन विकासक्रम शक्य नाही.” कारण त्रिदेवांची कार्ये स्वतंत्र असली तरी जीवाचा अंतर्गत विकास घडवण्यासाठी—
हे सर्व एकाच वेळी, एकाच समन्वयाने लागतात. वेगवेगळ्या शक्तींनी वेगवेगळे काम केले, तरीही जीवाला पूर्णत्वाकडे नेणारी अखंड गुरुसाथ मिळणे आवश्यक असते. ती “अखंड साथ” म्हणजेच श्री दत्तगुरुंचे दत्ततत्त्व.
प्रारब्ध अटळ… पण पूर्णपणे अपरिवर्तनीय नाही
म्हणजे जन्माला आलेला जीव काही निश्चित संस्कार, परीक्षा, वाटा घेऊनच येतो.
✅ प्रारब्ध अटळ आहे ❗ पण ते टळतच नाही असेही नाही
गुरुकृपा ही प्रारब्धाच्या कड्या सैल करू शकते. सद्गुरूंच्या कृपा-अनुग्रहाने प्रारब्ध बदलू शकते
श्री दत्तात्रेयांमध्ये तीनही शक्ती एकत्र असल्यामुळे— प्रारब्धानुसार जन्माला आलेल्या जीवाच्या आयुष्यावर गुरुकृपेचा सर्वोच्च हस्तक्षेप शक्य होतो. इथे “हस्तक्षेप” म्हणजे नियमभंग नव्हे, तर— जीवाच्या कर्मबंधनाला दिशा देणे त्याला योग्य मार्गावर आणणे त्याला आत्मजागृती देणे आणि त्याच्या जीवनक्रमाला उन्नत करणे हे सगळे सद्गुरूंच्या अनुग्रहाने घडू शकते. म्हणून असे म्हणता येते की—
म्हणूनच श्री दत्तात्रेय — सर्वांचे “श्री सद्गुरु”
उत्पत्ती + स्थिती + लय या तीनही शक्ती ज्या स्वरूपात एकवटतात, ते स्वरूप म्हणजे श्री दत्तात्रेय. म्हणूनच म्हणतात — “श्री दत्तात्रेय हे सर्वांचे श्री सद्गुरु आहेत.” कारण ते फक्त जन्म देत नाहीत, फक्त पालकही नाहीत, फक्त अंत करणारेही नाहीत— ते जीवाला समजून घेणारे, घडवणारे, उचलणारे आणि मोक्षमार्गावर नेणारे आहेत. श्री दत्तगुरु ही केवळ श्रद्धेची संकल्पना नसून, ती जीवाच्या संपूर्ण आध्यात्मिक प्रवासाची एक सर्वोच्च व्यवस्था आहे.