गुरुचरित्राच्या ९ व्या अध्यायातील रजकाची गोष्ट समजण्यासाठी प्रथम एक सत्य मनावर बिंबवणे अत्यावश्यक आहे—गुरुचरित्रातील “गुरु” म्हणजे साधे देहधारी मनुष्यगुरु नव्हेत; ते साक्षात भगवान दत्तात्रेयांचे स्वरूप आहेत. वाचकांच्या मनात “गुरु” म्हटले की स्वतःचे सद्गुरु किंवा परिचित गुरुंचे रूप बिंबण्याची शक्यता असते; पण गुरुचरित्रात उल्लेखलेले गुरु हे विष्णूतत्त्वाचे, ब्रह्मा–विष्णू–महेश यांनी परीक्षण केलेले, आणि अखिल ब्रह्मांडावर सत्ता असलेल्या दत्तावतारी गुरु आहेत. आज समाजात अनेक गुरु कार्य करीत असले तरी, ज्यांच्या माध्यमातून प्रारब्धात, संचितात, जीवाच्या मार्गात वास्तविक स्थित्यंतर घडते तेच दैवी अर्थाने “सद्गुरु” आहेत. हा सूक्ष्म फरक लक्षात न घेतल्यास गुरुचरित्रातील अध्यायांचे सामर्थ्य समजत नाही. जे गुरुस्वरूप दत्तात्रेय आहेत, तेच जीवाच्या कर्मानुसार त्याच्या आयुष्यात आवश्यक बदल घडवितात. पण हेही तितकेच सत्य आहे की जीवाच्या संचित–प्रारब्धानुसारच दत्ताची कृपा कार्यरत होते; जिथे कर्माचा अधिकार नाही, तिथे हस्तक्षेपही नाही. म्हणूनच गुरुचरित्रातील प्रत्येक भाग्योदय हा त्या व्यक्तीच्या पूर्वसंचितावर आधारलेला आहे.
गुरुचरित्र एक सत्य स्पष्ट करते—ईश्वर किंवा सद्गुरुंच्या दर्शनाला जाण्याची, सत्कर्माला प्रवृत्त होण्याची इच्छा हीसुद्धा पूर्वसंचिताचा परिणाम असतो. कोणालाही सहजपणे देवदर्शन, सद्गुरूदर्शन किंवा तीर्थयात्रेची प्रेरणा होत नाही. काही लोक देवाजवळ जाऊनही देवदर्शन न घेता बाहेर जातात—हे त्यांच्या कर्मानुसार घडते. जेव्हा जीव आपल्या प्रारब्धानुसार योग्य वेळेस गुरुंच्या उपस्थितीत पोहोचतो, तेव्हा गुरु त्याच्या मनातील तरंग, इच्छा आणि भावनांवर सूक्ष्म रीतीने कार्य करतात, त्यांना योग्य दिशा देतात आणि आवश्यक ती परिवर्तनं घडवतात. परंतु हे परिवर्तन संचित–प्रारब्धाशी एकरूप असले तरच घडते. म्हणूनच कोणताही गुरु सर्वांवर सारखी कृपा करीत नाही; जीव आपल्या कर्मानुसार त्याकडे ओढला जातो.
गुरुचरित्रातील ही कथा अत्यंत सूक्ष्म तत्त्व स्पष्ट करते. एक रजक—सामान्य धोबी—राजाला मिळणारा सन्मान पाहून मनोमन आकांक्षा करतो की, “असे ऐश्वर्य मला मिळावे. हा राजा असे पुण्य कसे कमावून बसला?” त्याच वेळी त्याला दत्तात्रेय स्वामी भेटतात. ते त्याच्या चिंतेचा विचार विचारतात आणि त्याच्या मनातील इच्छा ऐकतात. मग स्वामी त्याला आशीर्वाद देतात—“पुढील जन्मी तू म्लेंच्छवंशात जन्म घेऊन राजा होशील. राज्यभोग करून तुझी इच्छा पूर्ण होईल. त्या वेळी जेव्हा तुझे आमच्या दर्शनाशी पुनर्भेट होईल तेव्हा तुला या जन्माची स्मृती जागी होईल.” तसेच पुढे घडते. पुढील जन्मी तो राजा होतो; परंतु एक फोड त्याच्या मांडीवर होतो, जो काही केल्या बराच होत नाही. हा फोड म्हणजेच पूर्वजन्मातील संचिताची आठवण करून देणारा प्रारब्धातील डंख. शेवटी योगायोगाने (प्रत्यक्षात प्रारब्धोचित) त्याची स्वामींशी पुन्हा भेट होते. त्याक्षणी पूर्वजन्माची स्मृती जागृत होते आणि तो शरण येतो. गुरुकृपेने त्याचा फोडही नाहीसा होतो आणि त्याचा आत्मोद्धार होतो. ही कथा सिद्ध करते की एक सामान्य जीव—ज्याचा इतिहास, संचित, प्रारब्ध सामान्यांना अज्ञात असतो—तो सद्गुरूंना पूर्णपणे ज्ञात असतो. दत्तात्रेयांसारखे ब्रह्मांडनायक जीवाच्या सूक्ष्म इतिहासानुसार त्याचे जीवन बदलतात.
रजकाच्या गोष्टीतून हे दिसते की गुरु जीवाचे प्रारब्ध नाकारत नाहीत; परंतु प्रारब्धाच्या चौकटीत राहून त्यावर परिणाम करणारी स्थित्यंतरे करतात. जीवाला जे अनुभवणे आवश्यक आहे ते अनुभवतो, पण त्यातून उद्धार होण्याची संधीही मिळते. हा खेळ संचिताचा आहे— “हा खेळ प्राक्तनाचा, की पूर्वजन्म कृतीचा; मज ना कळे कशाचा, कुंठीत बुद्धिवाचा. लिहिले न भाळी त्याने, वात्सल्य प्रेम विधीने; पण दोष ना कुणाचा, भोग संचिताचा.” रजक हा उदाहरण आहे की इच्छाशक्ती, संचित, पूर्वसंचित आणि गुरुकृपा यांच्या संगतीत जीवाला इच्छित गोष्टी मिळतात—आणि त्या मिळूनही गुरु शेवटी त्याला मुक्तीकडेच वळवतात.