पूर्वी दिलेल्या लेखांमधून आपण पाहिले की गोरक्षनाथांनी भक्तांचे तीन प्रकार केले आहेत. गुरुपदी पोहोचलेला गुरु हा केव्हातरी भक्त असतो. साधना–उपासना करून, सद्गुरूंची कृपा संपादन करूनच तो पुढे गुरुपदी पोहोचतो.
सामान्य माणसांनी साधना–उपासना कशी करावी, कोणत्या मनुष्याने कोणत्या प्रकारची उपासना करावी — हे आपण राशीच्या माध्यमातून पाहिले आहे.
जगात कितीही धर्म असले तरी, हिंदू धर्माने *जीव–तत्त्वाचा* जो अभ्यास केलेला आहे तो अद्वितीय आहे. डॉ. एनी बेसंट यांनी म्हटले आहे:
“After a study of some 40 years of most of the great religions of the world, I find none so perfect, none so scientific, none so philosophical and none so spiritual as the great religion known by the name of Hinduism.”
राशीप्रमाणे उपासना केली तर जीवाच्या चित्तवृत्तीत बदल घडतो. मंत्र–तंत्र–जप–तप यांच्या उपासनेतून देखील मन शुद्ध होते. पण *मंत्र–तंत्र न करताही*, ब्रह्मांड–तत्त्व, गुरुकार्यपद्धती आणि भगवंताची योजना समजून शरीर–मन शुद्ध आणि सिद्ध करता येऊ शकते.
सर्व उपासनेचा मूळ हेतू — “चित्त सात्विक, प्रांजळ, देवाभक्त करणे” आणि त्यानंतर *आत्मोन्नतीकडे प्रवास* सुरू होतो.
साधना पूर्ण झाली की जीव गुरुपदी पोहोचतो आणि इतरांना मार्गदर्शन करतो.
गोरक्षनाथ व कानिफनाथ यांच्या प्रसंगातून प्रगत साधकांच्या संभाषणाची अद्भुत शैली दिसते.
मच्छिंद्रनाथ *स्त्रीराज्यात गेले* — ते रतीसुखासाठी किंवा ऐश्वर्यासाठी ही लोकांची चुकीची समजूत. ते तर देवतांचेही गुरू, सर्व सामर्थ्यसंपन्न विभूती.
कानिफनाथाची परीक्षा करण्यासाठी त्यांनी स्त्रियांचा मोहक समूह कानिफाच्या शिबिरात पाठविला. परंतु कानिफनाथ हाललेच नाहीत. त्यांचे शिष्यही विचलित झाले नाहीत.
यातून दिसते — पूर्वजन्मातील विस्मृती, पंचमहाभूतांचा परिणाम, युग-स्थिती, तपश्चर्या यांचे नियम सर्वांनाच लागू पडतात.
कानिफनाथ गौडबंगाल दिशेने फिरत होते. त्या काळात गोरक्षनाथांची त्याच्याशी एका अरण्यात भेट झाली.
कानिफाने गोरक्षास सन्मानाने बसवून त्यांच्या गुरुपरंपरेची चौकशी केली. गोरक्षनाथाचे सामर्थ्य पाहण्याची त्यांना इच्छा झाली.
कानिफाने आंब्याच्या झाडाकडे इशारा केला:
“ते पिकलेले आंबे तू आणून दाखव.”
गोरक्ष म्हणाले:
“आपल्याला कोणाला जायचे काम नाही.”
कानिफाने स्वतःची विद्या दाखविली — विभक्तास्त्र, भस्म, आकर्षणास्त्र — आणि सर्व आंबे त्याच्या जवळ येऊन पडले.
नंतर गोरक्षनाथाने देखील दूरच्या लवंगवनातील फळे आकर्षित करून आणली. सर्वांनी ती फळे खाल्ली.
त्यानंतर गोरक्ष बोलले:
“ही उरलेली फळे पुन्हा झाडावर जिथे होती, तशी लावून दे.”
कानिफाने ते अशक्य म्हटले.
गोरक्ष म्हणाले:
“गुरुभक्ताला काहीच अशक्य नाही.”
संजीवनी मंत्र, विभक्तास्त्र यांनी त्यांनी ती फळे झाडावर पूर्ववत लावून दाखविली. कानिफनाथ चकित झाले.
दोघांनी एकमेकांना आलिंगन दिले. कानिफाला त्याच्या जालिंदरनाथ गुरूचा शोध लागला. गोरक्षालाही त्याच्या गुरूचा शोध या मार्गाने मिळाला.
दोन्ही सिद्ध साधकांतील संभाषण दिसायला वाद असला तरी अर्थ अत्यंत गूढ, परस्पर-ओळख वाढविणारा असतो.
एकदा अकोल्यात माझ्या घरी असताना एका गुरुबंधूने सांगितले:
“महाराज कारंजाला येणार आहेत आणि तेथून तुमच्या घरी येतील. तुम्ही कोठेही जाऊ नका.”
माझी पत्नी (सौ. कुंदा) देखील तेथे होती.
मी तिला सांगितले:
“महाराजांनी सांगितले आहे— तू तुझ्या संपूर्ण वैभवासह कारंजाला जावे.”
पत्नी म्हणाली:
“असू शकत नाही. महाराजांनी स्पष्ट सांगितले— कोठेही जाऊ नये.”
मी तिच्याकडे त्यांच्या आगत्याची जबाबदारी सोपवून स्वतः कारंजाला गेलो.
दत्तमंदिरात दर्शन घेऊन वळून पाहतो तर महाराजांची गाडी समोर येऊन थांबली!
मी धावत गेलो.
महाराज म्हणाले:
“कारे बाळ, किती वेळ झाला? झाले का काम?”
मी होकार दिला.
म्हणजेच त्यांनी सांकेतिक भाषेत मला सांगितलेले मी योग्य प्रकारे समजलो का— हे ते तपासत होते.
मी त्यांना माझ्या गाडीतून अकोल्याला घेऊन आलो. पत्नीला हे पाहून आश्चर्य वाटले.
अशा गोष्टींचा उलगडा बुद्धीला कधीच होणार नाही. हे केवळ गुरूशी समरस झालेला शिष्यच समजू शकतो.
नियमित साधना–उपासनेतून ही अंतःप्रज्ञा जागृत होते.