गुरुचरित्रातल्या गुरूंच्या अनुभूती आजही येतात. गुरुचरित्र म्हटले म्हणजे दत्तजयंती आठवते. दत्त चरित्र सप्ताहात वाचले जाते आणि गुरूचरित्र सप्ताहात होणारी दत्ताची उपासना आठवते.
गुरुचरित्राची पोथी हातात घेतली की त्यावरील भगवान दत्तात्रेयांचे चित्र पाहून दत्तात्रेयांचे स्मरण होते आणि आपण वाचन सुरू करतो. वाचन करताना विशिष्ट वर्तन, आहार-विहाराचे नियम, सप्ताहातील शुचिर्भूत राहणे हे सर्व पाळून वाचन सुरू राहते. त्या काळात घरातील वातावरणही पवित्र झाल्यासारखे वाटते.
गुरुचरित्रात भगवान दत्तात्रेयांचे तीन अवतार— - नृसिंह सरस्वती - श्रीपाद श्रीवल्लभ - दत्तात्रेय
यांचे वर्णन गुंफलेले आहे. वाचतांना आपण कथानकात रमतो, परंतु अनेकदा असे दिसते की—
- आपण नादात वाचत राहतो - दिवसाचे वाचन पूर्ण करण्याकडे जास्त लक्ष - पोथीत काय सांगितले आहे याचा खरा अर्थ मनात न मुरणे
वास्तविक गुरुचरित्र म्हणजे स्वयंसिद्ध भगवान दत्तात्रेय आपल्याशी संवाद साधतात. परंतु ‘गुरू’ ही संज्ञा रटून गेल्यामुळे बुद्धी त्यांना फक्त *सद्गुरू* म्हणूनच पाहते. दत्तात्रेयच सद्गुरू आहेत ही जाणीव दृढ होत नाही.
आपण अनेकदा गुरुचरित्राला “देवासमोर वाचन” अशी भूमिका देतो, परंतु—
देव आणि गुरु वेगळे नाहीत. देव स्वरूपानेच सद्गुरू देह धारण करतात.
हे न समजल्यामुळे वाचनाचा भाव कमी पडतो. भगवान दत्तात्रेय हे स्मर्तृगामी आहेत— मनात त्यांचे स्मरण आले की ते *प्रत्यक्ष समोर असतात.*
गुरुचरित्र वाचताना हा भाव मनात ठेवला तर—
- अनुभूती येतात - स्थित्यंतर घडते - जीवन सुरळीत होते - सद्गुरूंचा लाभ होतो
आज अनेक गुरु समाजात आहेत. परंतु कोणते गुरु भगवंताचे स्वरूप आहेत हे—
- सात्विकता - भावनिकता - अंतःकरण - श्रद्धा
यांच्या कसोटीवर ओळखावे लागते.
जोपर्यंत आपण गुरुशी समरस होत नाही तोपर्यंत प्रगती होत नाही.
बुद्धी आपल्या आड येते, शंका निर्माण करते आणि आपणच स्वतःला गुरूपासून दूर नेतो.
व्यंकटनाथ महाराज— - भगवान दत्तात्रेयांचे शिष्य मच्छिंद्रनाथांपासून अखंड परंपरेतील १५वे नाथ - वागण्यात सहजता - सामान्यांसारखी राहणी - परंतु सामर्थ्य प्रत्यक्ष दत्तात्रेयांसारखे
आचरणातून मार्गदर्शन देणारे. कृतीतून शिष्याला त्याची अवस्था दाखविणारे.
व्यंकटनाथ महाराज एकदा नरेंद्राच्या घरी होते. त्यांचे शरीर वृद्धापकाळाने थकलेले. सकाळी उठताना त्यांनी नरेंद्रला म्हटले—
“हात दे, म्हणजे जमिनीवरून उठायला सोपे जाईल.”
नरेंद्रच्या मनात विचार— “मजबूतपणे हात द्यायचा, जोर लावून उचलायचे.”
तो हात देतो. महाराजांना हे जाणवते. त्यांनी शिष्याला जाणीव देण्यासाठी म्हणाले—
“अरे वा! तुझ्यात एवढा जोर आहे? मग उठव ना आम्हाला!”
ते मांडी घालून बसले. नरेंद्रने पूर्ण जोर लावला— महाराज हललेच नाहीत.
चार–पाच जणांनी मिळून प्रयत्न केला. तसूभरही हलले नाहीत.
सगळ्यांनी नमस्कार केला. महाराज म्हणाले—
“नुसता साधा हात दे. जोर लावू नकोस.”
नरेंद्र हात देतो आणि— महाराज क्षणात उठून उभे राहतात. यातून शिष्याचे गर्वहरण झाले.
पुण्यात एकदा चार–पाच जण सकाळी दर्शनाला आले. महाराजांशी योगसामर्थ्यावर चर्चा सुरू होती. ते म्हणाले—
“गुरुचरित्रात विणकराला क्षणार्धात मल्लिकार्जुन दर्शन दिले. हे आजही शक्य आहे.”
शिष्यांनी विचारले— “महाराज, तुम्ही आम्हाला नेऊ शकता का?”
महाराज म्हणाले— “विकल्प असल्यामुळे नेतो. पण जिथे सोडू तिथून तुम्हाला स्वतः प्रयत्न करून परत यावे लागेल.”
त्यांनी सांगितले—
“जिथे आहात तिथे मांडी घाला. डोळे बंद करा.”
क्षणात महाराज म्हणाले—
“डोळे उघडा.”
पाचही जण वेगवेगळ्या ठिकाणी— कुठल्यातरी शेतात उभे होते!
ते जवळजवळ २० किमी अंतरावर वेगवेगळ्या दिशांनी उभे होते. खिशात पैसे नव्हते. चार–पाच तास कष्टाने ते घरी पोहोचले.
महाराज म्हणाले—
“मनात विकल्प होता. परीक्षा घेण्याचा विचार होता. आता प्रचिती आली.”
गुरुचरित्रातील जे चमत्कार वाचतो— ते आजही गुरु परंपरेत घडतात.
खरा भाव असेल, श्रद्धा असेल, समरसता असेल तर— सद्गुरूच नराचा नारायण करू शकतो.
गुरुचरित्राचे वाचन
गुरू समोर आहेत या भूमिकेत करून
शुद्ध अंतःकरणाने पाठ केले
तर सर्वकाही आपोआप घडत जाते.