श्रीनाथशक्तिपीठाधीश प. पू. श्री नरेंद्रनाथ महाराज म्हणतात की, “मनुष्याने स्वानंदाने जीवन जगण्याची पध्दती म्हणजेच खरे आध्यात्म होय”. स्वानंदाच्या व तेजाच्या अनुभूतीतून मनुष्याचे षड्चक्र जागृत होऊन मनुष्याला आत्मज्ञानाची प्राप्ती होते. मनुष्याला सृष्टीतील अनाकलनीय गोष्टींचे आकलन सहजतेने होऊ लागते. तो ‘अहं ब्रह्मास्मि’ या वचनाचा अनुभव घेऊ लागतो व पूर्णज्ञान स्वरुपी होतो. आध्यात्मतून ईश्वरप्राप्ती होऊ शकते परंतु केवळ ईश्वरप्राप्ती म्हणजे आध्यात्म नव्हे.
प्राप्त परिस्थितीत जीवन व्यतीत करत असताना मनुष्याच्या मनावर होणार्या प्रचंड नकारात्मक आघातांमुळे तो मनःशांती हरवून बसतो. मनुष्य स्वतः स्वतःचा सुख व शांतीचे उगमकेंद्र आहे याचा त्याला विसर पडू लगतो. अशा परिस्थितीत मनःशांतीची पुनर्स्थापना करण्यासाठी आध्यात्मिक जीवन पध्दतीची गरज पडते.
आध्यात्म ही मूलतः एक जीवन शैली आहे .ज्याने मनुष्याचा सर्वांगीण विकास होतो. आत्मिक विकासाचा सकारात्मक प्रभाव मनुष्याच्या संसारिक व व्यावहारिक जीवनातही पडतो व त्यायोगे श्रीनाथशक्तिपीठातून व्यक्ति व्यक्ति करीत समाज परिवर्तन घडवल्या जाते.
आध्यात्म ही कल्पना नव्हे! मानवाच्या इन्द्रियांना व जीवन पद्धतीला विशिष्ट शिकवणूक देणे गरजेचे आहे. आध्यात्म म्हणजे काय? आध्यात्माची प्रत्येकाला असलेली गरज? आध्यात्म कसे अंगीकारावे? आध्यात्मातून आत्मिक उन्नती, आध्यात्माचा संसार, व्यवहार यांच्याशी असलेला संबंध, व आध्यात्मातूनच स्वत:ला निर्भय, बलशाली, विवेकी कसे बनवावे? या संबंधीचे संपूर्ण मार्गदर्शन श्रीनाथशक्तिपीठ अकोला येथून प.पू. श्री नरेन्द्रनाथ महाराज सततच करत असतात. श्रीनाथशक्तिपीठातून समाजाच्या पुनरुत्थानाचे हे कार्य सातत्याने चालू आहे.
दैनंदिन जीवनक्रम तसेच दैनंदिन व्यवहार वा दैनंदिन आर्थिक व्यवहार बाजूला ठेवून आध्यात्म कराव ही चूकीची समजूत आहे. जे जसे असतील, व जसे करीत असतील, तसे करीत असतांनाच आध्यात्म कसे साधावे ह्याचे मार्गदर्शन श्रीनाथशक्तिपीठातून केले जाते.
आध्यात्मिक उन्नती ही उपासनेच्या माध्यामातून होणारी एक प्रक्रिया आहे. ती प्रत्येकाने यांत्रिकपणे करतच रहावी. मला देव भेटेल की नाही, देव आहे की नाही, असे अनेक विचलीत करणार्या मुद्यांना महत्त्व न देता सांगीतलेली उपासना प्राप्त परिस्थितीत सुरु ठेवल्यास आध्यात्मिक उन्नती सहज साध्य होते.
आध्यात्मिक जीवन पध्दतीच्या अवलंबनाने मनुष्य सतेज, बलशाली, निर्भय व विवेकी बनून पूर्णतः सकारात्मकतेच्या मार्गने चालु लगतो. असा मनुष्य संकटकाळी प्रतिकूलतेने विचलीत होत नाही. या योगे मनुष्य स्वानंदाचा अनुभव घेऊ लागतो.
उद्वेगात अडकलेल्या मनुष्याच्या जीवनामध्ये नाथशक्तिपीठातून मार्गदर्शनाव्दारे आध्यात्माचे बीज रुजवल्या जाते. सातत्यपूर्ण अभ्यासाने त्याच्या प्रारब्धात व स्वभावात बदल घडवून आणण्यात येतो. त्याला स्वानंदाची प्रचिती देत असतानाच त्याची भौतिक व पारमार्थिक उन्न्ती साधून त्याचे परस्परांशी असलेले संबंध सुधारुन त्याला निरंतर प्रगतीच्या मार्गावर आणल्या जाते. हाच खरा आध्यात्माचा मानवी जीवनाशी असलेला परस्पर संबंध आहे. यातुन हळूहळू सुदृढ समाजाची निर्मिती होते.
आध्यात्म हा अतिशय कठीण विषय आहे हा समज जवळजवळ सर्वांचाच असतो, परंतु कोणताही विषय कठीण वाटण्याचे मूळ कारण म्हणजे त्या विषयाचे स्पष्ट ज्ञान न दिले जाणे किंवा ते ग्रहण करण्याची आपल्या मनाची तयारी नसणे. प्रत्येकाच्या मनाची क्षमता अपरिमित आहे; एखादा विषय मन लावून ऐकला, त्याचे चिंतन–मनन केले आणि त्याचे प्रात्यक्षिक केले तर कोणताही विषय सहज समजतो, पण हे काहीच घडले नाही तर तो विषय कठीणच वाटतो. ज्याला आध्यात्म समजून घ्यायचे आहे त्याने ते गुरु सांगतात त्या पद्धतीने समजून घ्यायला हवे; आपल्या पद्धतीचा हट्ट सोडून कोरी पाटी घेऊन शिकावे. शुद्ध अंतःकरण, सात्विक बुद्धी, प्रांजळ हेतू आणि स्वच्छ मन अशा अवस्थेत आध्यात्म ग्रहण केल्यास कितीही गुंतागुंतीचा विषय सहज समजतो. इतिहासातील संत, साधक आणि सत्पुरुषांचा अभ्यास केला तर स्पष्ट होते की आध्यात्म समजण्यासाठी कोणत्याही शालेय किंवा महाविद्यालयीन शिक्षणाची आवश्यकता नसते; फार तर लिहिता–वाचता येण्याचीही गरज नाही. आध्यात्माचा मूळ खेळ हा शुद्ध मन, सात्विक चित्त, सद्गुणी प्रवृत्ती आणि सदाचारी जीवनशैली यांचा आहे. कलियुगातील जीवनशैलीने भोळ्या भाविक मनाचा नाश केला आहे; आता तो साधण्यासाठी उपासना–साधना आणि सतत प्रामाणिक प्रयास आवश्यक आहेत. आत्मिक उन्नती ही जीवनातील अत्यावश्यक गोष्ट आहे; तुम्ही काहीही करा किंवा करू नका, पण आत्मोन्नती झालीच पाहिजे. म्हणजे संपूर्ण जन्मजन्मांतरांची जीवनशृंखला उन्नत होत जाऊन जीवाचा उद्धार झाला पाहिजे. हा मार्ग दोन प्रकारचा असू शकतो—जप–तप–साधना किंवा सद्गुरूंचे मार्गदर्शन. परंतु जप–तपाशिवायही आत्मिक प्रगती शक्य आहे आणि यासाठी एक विशेष साधना म्हणजे सप्तवाराची उपासना.
ही उपासना कोणत्याही विशिष्ट देवतेची नाही; कोणतेही मंत्र, जप, स्तोत्र यात नाही. ही उपासना ब्रह्मांडतत्त्व, मन, आत्मा, शरीर, विवेक, कर्म आणि दैव यांचे नाते समजावून सांगते. (१) आयुर्मर्यादा म्हणजे जीवनाचा कालावधी—जसे ८० वर्षे. हा कालावधी परमेश्वराने जीवाला स्वतःचा उद्धार करण्यासाठी दिलेला आहे. (२) देवावर विश्वास असो वा नसो, ब्रह्मांडतत्त्वानुसार जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचा प्रवास पूर्वसंचिताप्रमाणेच जातो. जर आत्मोन्नतीचा प्रयत्न केला नाही तर अनेक जन्मानंतर ती इच्छा जागृत होईल आणि आणखी अनेक जन्मांनी उन्नती साध्य होईल. (३) पंचमहाभूतांचा प्रत्येक जीवावर सतत आणि अपरिहार्य परिणाम होतच राहतो; विवेक नसेल तर जीवन कष्टदायक बनते. (४) देवाला न मानणे हे अविवेकाचे लक्षण असून सज्जनता, सद्गुण आणि सद्वर्तन हेच विवेकीपणाचे लक्षण आहे. (५) तात्त्विक वाद, निसर्गाविरुद्ध वर्तन आणि सत्पुरुषांच्या विरोधात विचार बाळगणे हे अविकसित आत्म्याचे चिन्ह आहे. (६) मौजमजा आणि भौतिक उपभोग हे चुकीचे नाहीत; चुकीची गोष्ट म्हणजे आत्मोन्नती न साधता हे सर्व भोगण्यात आयुष्य घालवणे. (७) प्रत्येकाने सद्गुरूंच्या शोधात राहिलेच पाहिजे. (८) अन्यथा मानव दुःखी, कष्टी, अशांत राहील आणि पुढील जन्म अधिक दुःखदायी होतील; हा ब्रह्मांडतत्त्वाचा नियम आहे—त्यात बदल करण्याची शक्ती फक्त सद्गुरूंकडे असते.
ब्रह्मांड समजून न जगणारा मानव नक्कीच हाल–अपेष्टांत राहील. रविवारीची उपासना ब्रह्मांड, निसर्ग, पंचमहाभूते आणि त्यांच्या मानवी जीवनावर होणाऱ्या परिणामांचे ज्ञान देते. संपूर्ण सृष्टी, सर्व जीव, सर्व शक्ती—हे ईश्वराच्या सार्वभौम अधिपत्याखाली आहेत. जे घडते ते त्याच्या इच्छेनेच घडते. हे तत्त्व समजून जगले नाही तर मानव सदैव वेदनेत अडकतो.
मानव शरीर हे आत्म्याभोवतीचे वेष्टन आहे. आत्मा पूर्वसंचितानुसार जन्म धारण करतो. आत्मोन्नतीचे साधन म्हणून शरीराला अद्वितीय स्थान आहे. मानवदेहाखेरीज इतर कोणताही देहधारी जीव नारायणत्व प्राप्त करू शकत नाही. त्यामुळे शरीराचे महत्त्व जाणून आत्मोन्नती न साधणाऱ्या जीवाचे जीवन दुःखमय राहील. हेच सोमवारीच्या उपासनात सांगितले आहे.
माणूस जन्माला येताना “कोऽहं? कोऽहं?” अशी ध्वनीलहरी घेऊन येतो—मी कोण? कुठून आलो? हा त्याच्या अंतरात्म्याचा स्वर असतो. मातृगर्भात असताना आत्म्याला सर्व स्मृती असते, परंतु जन्मप्रक्रियेत ती नष्ट होते. आत्मज्ञान मिळताच ही स्मृती पुन्हा जागृत होते. आत्मज्ञानाशिवाय मानवी जीवन दिशा मिळत नाही. गुरूंच्या सहवासातून आत्मोन्नती सहज साध्य होते—even without जप–तप–व्रते. आत्मज्ञानाशिवाय केलेली उपासना देहत्यागानंतरही फळ देत नाही.
मानवाला बरेचदा वाटते की तो योग्य कृती करतो, पण इतर कमी प्रयत्नांत सुखी असतात. कारण तो आपल्या मनाला गुरू करून जगतो. गुरूंची ओळख बुद्धीने नाही तर अंतर्मनाने करावी. तसेच पंचमहाभूतांमध्ये बदल करण्याचा प्रयत्न करू नये—विवेक नसेल तर मानव दैवाधीन अशांतच राहतो.
सद्गुरूंशी भेट योगायोगाने नाही—ती पूर्वसंचिताची देणगी आहे. सद्गुरूंच्या कृपेनेच ईश्वरदर्शन आणि मोक्षप्राप्ती शक्य होते. संत चरणस्पर्शानेच वासनांची बीजे भस्म होतात. सद्गुरूशिवाय मानवी जीवनाचा उद्धार होऊच शकत नाही.
देव अनेक रूपांत मानवाच्या उद्धारासाठी पृथ्वीवर येतात, परंतु सर्व देवांनी सद्गुरूंना स्वतःहून अधिक महत्त्व दिले आहे. आई–वडील जन्म देतात, गुरु उद्धार करतात. जन्म–मृत्यूच्या भीषण चक्रातून तारक फक्त गुरुच.
जीवन हा ईश्वराचा खेळ आहे. सर्व जीवांचा उद्धार करणे हेच जीवनाचे प्रयोजन आहे. ईश्वराने सर्व जीवांना अन्न–वस्त्र–निवाऱ्याचे अभयदान दिले आहे; त्यावर विसंबून मानवाने ईश्वरभक्ती आणि गुरुचर्या यांत मन लावावे. असा मार्ग धरला की जीवन शुद्ध होते, चित्त प्रसन्न होते आणि उद्धाराची प्रक्रिया सुरू होते.
मानव ब्रह्मांडतत्त्व समजून जगला नाही तर त्याच्या हालअपेष्टा कधीच संपत नाहीत. जीव–शिव नाते समजणे, आत्मज्ञान मिळवणे, सद्गुरूंवर पूर्ण विश्वास ठेवणे आणि सातत्याने उपासना करणे—हेच आत्मोन्नतीचे मार्ग आहेत. ब्रह्मा–विष्णू–महेश यांनी कर्माचा खेळ मांडला आहे; परंतु त्या खेळात सुधारणा करून जीवाला मुक्त करणारे फक्त सद्गुरूच. उपासना सतत, नियमाने, दिवसागणिक करावी; बुद्धी, मन, चित्त बदलू लागतील आणि जीवाला त्याचा खरा मार्ग सापडेल.