गुरुचरित्राच्या दुसऱ्या अध्यायामध्ये ब्रह्मांडाच्या उत्पत्तीचे वर्णन आढळते. वेदांनुसार एक काळ असा होता की ज्या वेळी सृष्टीमध्ये सूर्य, चंद्र, नक्षत्र, तारांगण, रात्र-दिवस, पृथ्वी, पाणी—काहीच अस्तित्वात नव्हते. सर्वत्र पोकळी आणि दाट अंध:कार होता.
त्या व्यापक शून्यात एक अदृश्य शक्ती निद्रिस्त अवस्थेत होती—तीच आदिशक्ती. तिच्या घोरण्यातून निर्माण होणारा नाद कालांतराने ओंकार म्हणून प्रकट झाला. तिच्या मुखातून ऋचा प्रकट झाल्या—यालाच *वेदमंत्र* म्हणतात.
याच वेदमंत्रांच्या स्पंदनातून सृष्टी, निसर्ग, ब्रह्मांड व जीवसृष्टीचा उदय झाला. या मंत्रशक्तीतून सजीव–निर्जीव पदार्थांवर परिणाम घडविण्याची सामर्थ्य आजही आहे; हेच चारही वेद सांगतात.
सृष्टीतील प्रत्येक वस्तूचे स्वतःचे तत्त्व, गुणधर्म व शास्त्र आहे. उदाहरणार्थ—पाणी. त्याला स्वतः जीवन नसले तरी जीवन त्याशिवाय शक्य नाही. ते द्रवरूपच राहते; कठीण दगड बनू शकत नाही.
वाहत्या पाण्यात कुणी उडी मारली तर त्याची गती, वजन, गुणधर्मानुसार तो वर येईल किंवा खाली जाईल. ही अपरिवर्तनीय प्रक्रिया आहे.
ब्रह्मांडाच्या निर्मितीपासून स्थिर झालेले नियम कोणत्याही देवतेलाही बदलता येत नाहीत. युगांची रचना—सत्य, त्रेता, द्वापार, कलियुग—निर्मितीवेळी जशी ठरली तशीच अबाधित आहे. त्यामुळे कलियुगातील दोष दूर करणे *ब्रह्मा–विष्णू–महेश* यांच्या कार्यक्षेत्रात नव्हते.
कलियुगातील मानवजातीच्या दुःखांवर उपाय म्हणून भगवान विष्णूंनी त्यांच्या ९ पार्षदांसह ‘नवनाथ पंथ’ प्रकट केला. हा पंथ *कलियुगातील दोष बदलण्यासाठी नव्हे,* तर त्याचे परिणाम कमी करून साधकाला उन्नत करण्यासाठी निर्माण झाला.
नाथपंथाचे कार्य म्हणजे— *जीवनातील योग–भोग–प्रारब्ध यांचे परिणाम सौम्य करणे,* *मानवाला भक्ती–साधना–उपासनेकडे नेणे,* *आध्यात्मिक मार्ग सुकर करणे.*
संपूर्ण ब्रह्मांडावर नियंत्रण हे फक्त भगवान दत्तात्रेयांचे आहे. तेच त्रिदेव—*ब्रह्मा, विष्णू, महेश*—यांच्या तत्त्वांचे संयुक्त स्वरूप आहेत. दत्तांच्या कृपावंत प्रतिनिधी म्हणून असंख्य सद्गुरू संस्थांचा उदय झाला आहे.
ज्या गोष्टींना मानवाला “अशक्य” वाटते त्या या सद्गुरुंना सहज शक्य होतात. म्हणूनच म्हटले जाते— “अशक्य तें तुम्हां नाहीं नारायणा, निर्जीवा चेतना आणावया.”
एकदाचे व्यंकटनाथ महाराज काही शिष्यांसह अमरावतीहून नागपूरला जात होते. वाटेत वर्धा नदीला प्रचंड पूर आलेला. सुमारे दहा फूट पाणी पुलावरून वाहत होते; सर्व वाहने थांबली होती. शिष्य म्हणाले— *“महाराज, पुढे जाणे अशक्य आहे. गाडी वाहून जाईल.”* महाराज शांतपणे म्हणाले— *“का बरं? गाडी चालू करा.”* ड्रायव्हर घाबरला, म्हणून महाराज स्वतः स्टेयरिंगवर बसले. पुलाजवळ पोहोचल्यावर त्यांनी नदीला उद्देशून म्हटले— “बाई, अम्हाला मार्ग दे, नाहीतर सर्वांना पोटात घे!” गाडी पुरात घातली आणि आश्चर्य— गाडी पाण्यावर तरंगत पुढे सरकू लागली, एक क्षणही बंद न पडता. पूल ओलांडून रस्त्यावर येऊन गाडी सुरक्षित थांबली. हे पाहून एका ट्रकवाल्यानेही प्रयत्न केला—पण ट्रक प्रवाहात वाहून गेला. पाण्याने स्वतःचा गुणधर्म सोडला, पण फक्त सद्गुरूंच्या आज्ञेपुरता. हा बदल सार्वत्रिक नव्हता—तो गुरूंच्या चराचराधिपत्याचा चमत्कार होता.
सृष्टीचे तत्त्व बदलता येत नाही, पण सद्गुरूंच्या कृपेने परिस्थिती, योग, प्रारब्ध यांमध्ये परिवर्तन नक्कीच घडते. मानवाला अशक्य भासणाऱ्या गोष्टी— सद्गुरुंसाठी अत्यंत सहज.
अशक्य तें तुम्हां नाहीं नारायणा। निर्जीवा चेतना आणावया।