युगातील नाथपंथाची भूमिका नरेंद्रनाथ महाराजांनी नाथपंथाचा अभ्यास करून, आजपर्यंत करीत असलेल्या नाथपंथ कार्याचा आढावा घेऊन लिहिलेल्या ग्रंथातून स्पष्ट होते. त्या ग्रंथावर पद्मभूषण, महाराष्ट्र भूषण, डॉ. विजय भटकर (चांसलर, नालंदा विद्यापीठ) यांनी अभ्यासपूर्वक दिलेला अभिप्राय नाथपंथाच्या व्यापकतेचा आणि सामर्थ्याचा निर्देश करतो. त्यांच्या शब्दांत लिहिलेला हा अभिप्राय, चालू युगातील नाथपंथाची दिशा आणि भूमिका उलगडतो.
आध्यात्म ही प्राचीनतम विद्या आहे. पूर्वीच्या ऋषिमुनींकडे आध्यात्मिक ज्ञानाचा अपार साठा होता, त्या काळी सायन्स विकसित झाले नव्हते. आज चंद्रावर जाणे ही अत्यंत मोठी उपलब्धी मानली जाते; परंतु प्राचीन काळापासून योगींना हे सहज साध्य असल्याचे इतिहासात दिसते. क्वाँटम फिजिक्सने आता स्वीकारले आहे की आध्यात्मिक अनुभव हे सत्य असून, ते मोजता येत नसले तरी अनुभवता येतात.
गुरूंनी संकल्पाने घडवलेली अघटित घटना ही चमत्कार नसून त्या मागे असलेले शास्त्र समजणे आवश्यक आहे. योगी विशिष्ट साधना व उपासना गुरूंच्या मार्गदर्शनाखाली सातत्याने करतात. गुरू शिष्याला गुरूपदी नेतात. गुरूंची सेवा, सांगितलेली साधना आणि मार्गदर्शन यांमधून शिष्य गुरूपदासाठी पात्र होतो. हे सर्व एक गंभीर आध्यात्मिक शास्त्र आहे.
इतिहासातील वर्णित ऋषिमुनींनी तपश्चर्येने सिद्धता प्राप्त केली. योग्यांचे शास्त्र सामान्यांना आकलनात येत नाही. अलिकडच्या काळात विज्ञानानेही मान्य केले आहे की योगशास्त्र खरे असून, योगी सहजतेने जे करतात ते विज्ञानाला करता येणे कठीण आहे.
आषाढी व कार्तिकी वारी आळंदीहून सुरू होते. सर्व भाविक ज्ञाननाथांना आळवितात. मंदिराचा कळस हलून परवानगी देईपर्यंत वारी सुरू होत नाही. कळस डुलणे हे विज्ञानाला अविश्वसनीय वाटते, परंतु क्वाँटम फिजिक्सच्या प्रयोगांनी ते शक्य आहे हे सिद्ध केले आहे.
सृष्टीनिर्मितीनंतर चार युगे—सत्य, त्रेता, द्वापार, कलियुग—निर्मिली गेली. प्रत्येक युगात मानवी जीवन, समाजरचना, धर्म आचरण बदलले. कलियुग इतर युगांपेक्षा वेगळे घडले. ब्रह्मांडातील समतोल राखण्यासाठी बदलाची गरज होती, परंतु युगरचनेनंतर तो बदल शक्य नव्हता. त्यामुळे श्रीकृष्णांनी नाथपंथाची योजना करून कलियुगातील मनुष्यजीवनाचा समतोल सांभाळण्यासाठी एक दिव्य व्यवस्था निर्माण केली.
देव कोणी पाहिलेला नाही असे जरी वाटत असले, तरी योग्यांनी आणि संतांनी देवाचे प्रत्यक्ष दर्शन घेतले आहे. जसे आपले पूर्वज आपल्याला न पाहताही खरे असतात, तसेच श्रीकृष्ण आणि श्रीराम यांना त्या काळच्या लोकांनी प्रत्यक्ष पाहिले. रामायण–महाभारताच्या कथा कल्पित नाहीत; त्या घडलेल्या घटना आहेत. इतिहासाने राम आणि कृष्ण हे नारायणाचे अवतार मानले आहेत.
श्रीकृष्णांनी येत्या कलियुगातील सज्जन, सात्त्विक लोकांचे जीवन कठीण होईल हे जाणले. अतिरेकी प्रवृत्ती वाढतील, निसर्ग असंतुलित होईल, पृथ्वी-अग्नी-जल-वायू-आकाश ही पंचमहाभूते पूर्ववत असूनही त्यांच्या परिणामांत विकृती येईल. यावर उपाय म्हणून श्रीकृष्णांनी नवनारायणांना बोलावून नाथपंथाची स्थापना केली.
नाथपंथाचा उद्देश, आवश्यकता, सामर्थ्य व विश्वशांतिमधील योगदान याचे सुंदर वर्णन *योगेश्वरानंदांच्या छायेत* या ग्रंथात केले आहे. काळाच्या मुखातून समग्र घटनांचा साक्षीदार दृष्टिकोन त्यात वर्णिला आहे. नाथपंथात असे तत्त्व आहे की अयोनी संबंधातून जीव जन्माला येऊ शकतो, व नंतर त्या जीवामधून अद्भुत कार्य करवून घेतले जाते.
अयोनी जन्मलेली मूलं नंतर निसर्गावर मात करणारी कार्ये करतात. अनेक देवदेवतांनी पंथकार्याला सहाय्य करण्याचे वचन दिलेले आढळते. ही सर्व तत्त्वे नाथपंथातील गुरूंच्या चरित्रातून सिद्ध होतात. योग्यांचा अवतार संपल्यानंतर, पंथकार्य सामान्य कुटुंबातील स्त्री-पुरुषांच्या जन्मातून पुढे चालू राहतो.
नाथपंथाची निर्मिती करणाऱ्या शक्ती म्हणजे भगवान शंकर व विष्णू हे निवृत्तीनाथ व ज्ञाननाथ रूपाने अवतरले. हटयोग्यांची कठोर परंपरा ज्ञाननाथांनी रूपांतरित करून भक्तिमार्ग सर्वसामान्यांसाठी सहज साध्य केला. भाषा, वेषभूषा, जीवनशैली यात मोठा बदल घडवून पंथ अधिक लोकसुलभ केला.
ज्ञाननाथांपासून विश्वनाथांपर्यंतची पंथपरंपरा, हटयोगी गहिनीनाथांनी निवृत्तीनाथांकडे सामर्थ्यविसर्जन करून पुढे नेली. चित्रकूटचे माधवनाथ, विश्वनाथांची आज्ञा घेऊन मराठवाड्यातील देवगाव-रंगारी येथे पंथकार्य विस्तारले. समाधिपूर्वी व्यंकटनाथांना सर्व अधिकार सोपविण्यात आले.
आध्यात्मशास्त्रातील सिद्धांत त्रिकालाबाधित सत्य आहे. *वासांसि जीर्णानि…* हा भगवद्गीतेतील श्लोक आत्म्याचे संक्रमण स्पष्ट करतो. गुरूंचे विकसित आत्मत्व शिष्यामध्ये प्रवाहित होते—हे सर्व शिष्य अनुभवत असतात.
व्यंकटनाथांनी केलेल्या अतर्क्य घटनांचे वर्णन पुस्तकात आहे. व्यंकटनाथांचे शिष्य आजही तेच अनुभव घेतात. नाथशक्तिपीठ अकोला हे पंथकार्याचे आधुनिक केंद्र आहे. सहाव्या भागात शिष्यांचे अनुभव, फोटो, संपर्क यांचा समावेश आहे—पूर्ण पारदर्शकतेचे द्योतक.
नाथपंथ सर्व पंथांना गुरूस्थान देतो. शिष्यवाढ हे ध्येय नसून—जो कोणी मुमुक्षू आहे त्याला योग्य मार्गदर्शन देणे हा उद्देश आहे. जाती–धर्मापलीकडे फक्त मानवाला आध्यात्मिक उन्नती देणे हा पंथाचा मार्ग आहे.
*योगेश्वरानंदांच्या छायेत* हा ग्रंथ नाथपंथ, पंथकार्य, सामर्थ्य, विचारधारा आणि गुरूज्ञान यांचा उत्कृष्ट संदर्भग्रंथ आहे. नरेन्द्रनाथ महाराजांचे हे कार्य नाथपंथाच्या परंपरेला आधुनिक संदर्भात उभे करते. — डॉ. विजय भटकर