गुरुचरित्राच्या तिसऱ्या अध्यायात वर्णिलेल्या श्रीगुरु माहात्म्याचे श्रवण केल्यावर नामधारक तृप्तमनाने सिद्धमुनींना म्हणतात की श्रीगुरूंचे ज्ञान मिळाल्यामुळे मनात अद्भुत आनंद उत्पन्न झाला आहे. आपण कोठे वास करता, कोठे जेवण करतात, हे मला अवश्य कळावे; मी आता आपल्या सेवेला समर्पित आहे. नामधारकाचे विनम्र निवेदन ऐकून सिद्ध सांगतात की, श्रीगुरूंना ओळखण्यासाठी सर्वप्रथम आचारशुद्धी, नंतर दृढ भक्ती, आणि मनातून पूर्णपणे दूर झालेला संशय आवश्यक आहे. संशययुक्त मन श्रीगुरूंना प्राप्त करू शकत नाही. या गुरुचरित्राचे सात दिवस पारायण केल्यास साधकाची कोणतीही इच्छा पूर्ण होते.
सिद्ध पुढे म्हणतात की, श्रीगुरूंना जाणण्यासाठी मनातील माया, मोह, क्रोध, लोभ अशा षड्विकारांपासून मुक्तता आवश्यक आहे. हे विकार क्लेश, चिंता आणि विविध मानसिक ताप निर्माण करतात; त्यामुळे श्रीगुरुकृपेचा लाभ साधकाला मिळत नाही. एकादशी व्रताचे महात्म्य समजावून सांगताना त्यांनी अंबरीष नावाच्या व्रतस्थ द्विजाची कथा सांगितली.
एकादशीचे व्रत असताना दुर्वास ऋषी अंबरीषाच्या घरी आले. गृहस्थधर्माप्रमाणे अंबरीषाने ऋषींना आदराने आसन, पाद्य देऊन विनंती केली की साधन-द्वादशी येऊ लागली असून आपण नित्यकर्म आटोपून लौकर या, तोवर पाकसिद्धी तयार आहे. व्रताचा नियम असा की सूर्योदयानंतर क्षणभर का होईना परंतु द्वादशी तिथी अस्तित्वात असताना पारण केले पाहिजे. ऋषींना विलंब होत असल्याचे पाहून व्रतभंगाची भीती अंबरीषाला वाटली. अखेरीस त्यांनी तीर्थग्रहण करून पारणे केले.
दुर्वास ऋषींनी हे पाहिले आणि संतापले. अतिथीला सोडून पारण केल्याचा अपराध म्हणून शाप द्यावयास ते सज्ज झाले. अंबरीषाने विष्णूंचे स्मरण करून रक्षणाची विनंती केली. विष्णू प्रकट होऊन म्हणाले की, दुर्वास महर्षींचा शाप निष्फळ होऊ शकत नाही, परंतु माझा भक्त असल्याने अंबरीषाचे रक्षण मी स्वतः करीन. दुर्वासांनी सांगितले की जगाच्या हितासाठी तुमचे अवतार होणे अपरिहार्य आहे, म्हणून आता तुम्ही दहा अवतार स्वीकारा. भागवतधर्मात वर्णिलेले दशावतार याच प्रसंगातून उद्भवले असे गुरुचरित्रात सांगितले आहे. यावरून एकादशीच्या व्रताचे श्रेष्ठत्व स्पष्ट होते.
एकदा दुर्वास ऋषी आपल्या सहस्र शिष्यांसह प्रवासात होते. एकादशीचा दिवस असल्याने ते समुद्रकिनारी विसावले. ऋषींनी एका नवशिष्याला द्वारकेस जाऊन कृष्णाला कळविण्याची आज्ञा केली की ते द्वादशीला भोजनासाठी येत आहेत. शिष्याला पोहता येत नसल्याने तो घाबरला. ऋषींनी त्याला संकल्प दिला—समुद्राच्या पाण्यात पाय ठेवून ओंजळभर पाणी घेत असे म्हणावे की, *जर माझ्या गुरूंनी जन्मापासून आजपर्यंत अन्नाचा कणही ग्रहण केलेला नसेल तर मला मार्ग दे, अन्यथा मला गिळून टाक*.
शिष्याने संकल्प केला आणि समुद्र दुभंगून मार्ग तयार झाला. तो द्वारकेस जाऊन कृष्णाची भेट घेतला. कृष्णाने त्याची सेवा करून, परतीसाठी आपला पुत्र सोबत दिला आणि त्यालाही तत्सम संकल्प करण्यास सांगितले—*माझे वडील अखंड ब्रह्मचारी असतील तर मला रस्ता दे*. आश्चर्य म्हणजे, समुद्र पुन्हा दुभंगला. शिष्याने हा अद्भुत अनुभव गुरूंना सांगितल्यावर दुर्वास म्हणाले, “ब्रह्म जानाती सः ब्राह्मणः” – ब्रह्मज्ञानाचा धनीच खरा ब्राह्मण.
या सर्व कथांमधून गुरुचरित्र स्पष्ट संदेश देतो की एकादशी व्रत हे मन, इंद्रिये, आणि अंतःकरण शुद्ध करण्याचे साधन आहे. योग्य पद्धतीने केलेल्या उपवास, नियमपालन, संकल्प आणि पारणाने साधकाच्या जीवनात आध्यात्मिक सामर्थ्य, विवेक आणि गुरुकृपा प्रकट होते. अंबरीष, दुर्वास आणि कृष्ण या तिघांच्या प्रसंगातून एकादशीचे दैवी स्वरूप आणि त्याचे ब्रह्मांडव्यापी महात्म्य प्रकट होते.
गुरुचरित्रातील या अध्यायाची फलश्रुती साधकाला आयुष्यभर मार्गदर्शक ठरते आणि एकादशी व्रताचा प्रभाव जीवनात चमत्कारिक बदल घडविणारा ठरतो.