आजच्या काळात धर्मस्थळांची भूमिका बदलत आहे. जुन्या काळी मंदिर म्हणजे केवळ पूजा-अर्चनेची जागा. पण आधुनिक समाजात मंदिर हे सांस्कृतिक, शैक्षणिक आणि सामाजिक कार्याचे केंद्र बनत चालले आहे. अकोल्यातील जुने शहर येथे असलेले श्री दत्त मंदिर याचे उत्तम उदाहरण आहे. एक शतकाहून अधिक परंपरा असलेले हे मंदिर आता लोककल्याणाच्या नवीन क्षितिजांकडे वाटचाल करत आहे. मंदिराचे सात विश्वस्त एकत्रितपणे प्रशासन सांभाळतात, आणि यांचे नेतृत्व अध्यक्ष श्रीकांत शास्त्री गदाधर हे करत आहेत—अध्यात्म, परंपरा आणि समाजसेवा या तिन्हींचा अद्भुत संगम असलेली ही व्यक्ती आहे.
श्रीकांत शास्त्री गदाधर – वैदिक ज्ञानाचे वाहक श्रीकांत शास्त्री गदाधर हे वैदिक ज्ञान, याज्ञिकी आणि वेदाध्ययनात निपुण. गेल्या २८–३० वर्षांपासून ते नाथ शक्तीपीठातील श्री प्रल्हाद आश्रमाद्वारे होतकरू ब्राह्मण समाजातील विद्यार्थ्यांसाठी विनामूल्य वैदिक शिक्षण देत आहेत. त्यांचे हे सामाजिक योगदान मोठे आणि सातत्यपूर्ण आहे. त्यांच्याच पुढाकारातून श्री प्रल्हाद आश्रमाची दुसरी शाखा आता दत्त मंदिर संस्थानमध्ये सुरु झाली आहे.
आज दत्त मंदिरातील वेदपाठशाळेत १५ विद्यार्थी शिक्षण घेत आहेत. येथे विद्यार्थ्यांसाठी:
सर्व पूर्णपणे निशुल्क आहे.
हे सर्व व्यवस्थापन आणि खर्च श्री दत्त मंदिर संस्थान स्वतः सांभाळते. महिन्याचा सुमारे ₹१.२५ लाख खर्च फक्त विद्यार्थ्यांच्या जेवण-निवास, नाश्ता, फलाहार आणि अध्यापक मानधनासाठी केला जातो. हे सर्व पाहून लक्षात येते की मंदिराने धर्मसेवा ते समाजसेवा असा अत्यंत महत्त्वाचा प्रवास केला आहे.
आधुनिक समाजातील प्राचीन ज्ञानाचा श्वास
१. वेद म्हणजे जीवनाचे विज्ञान. वेद म्हणजे केवळ मंत्र किंवा धर्मग्रंथ नव्हेत; ते मानव, निसर्ग आणि विश्व यांच्या संबंधांचे विज्ञान आहेत. वेदांमध्ये:
अशा अनेक विषयांचे मूलभूत तत्त्वे आहेत. म्हणूनच वेद शिकवणे म्हणजे माणसाला मूल्याधारित, संतुलित, प्रकाशमान जीवनाकडे घेऊन जाणे.
2. विश्वाची निर्मिती – वेदांनी दिलेली समग्र दृष्टी. वेद सांगतात की विश्व पाणी, प्राण, तेज, वायू, पृथ्वी आणि अंतरिक्ष यांच्या परस्पर संयोगातून उभे राहिले आहे. आधुनिक विज्ञान आज सांगते की विश्व ‘ऊर्जा-विकिरण-सूक्ष्म कण’ यांच्या नियमानुसार काम करते. हीच तत्त्वे वेदांनी हजारो वर्षांपूर्वी सांगितली आहेत. ऋग्वेदाचे नासदीय सूक्त सांगते की विश्व ‘अस्तित्व’ आणि ‘अनस्तित्व’ यांच्या संगमातून जन्माला आले. ही संकल्पना आजच्या क्वांटम फिजिक्सशी आश्चर्यकारक जुळते. म्हणून वेदाचे ज्ञान म्हणजे विश्वाच्या मूलभूत कार्यपद्धतीला स्पर्श करणारे ज्ञान.
3. आयुर्वेद – शरीर, मन आणि निसर्गाचे संतुलन आयुर्वेद वेदांचा उपांग मानला जातो. आज जगभरात ‘वेलनेस’, ‘होलिस्टिक हेल्थ’ यांची चर्चा होते. आयुर्वेद तर शतकानुशतकांपूर्वी सांगतो:
वेदपाठशाळेमध्ये मुलांना केवळ मंत्रच शिकवले जात नाहीत; तर नियमित दिनचर्या, शिस्त, योग, प्राणायाम, संस्कार हे देखील शिकवले जातात. हे सर्व एकत्रितपणे विद्यार्थ्यांचे व्यक्तिमत्व घडवतात.