मंदिर म्हणजे केवळ देवपूजेचे केंद्र असा सर्वसाधारण समज आहे. पण अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे त्या चौकटीपलीकडे जाऊन समाजासाठी नवे आदर्श प्रस्थापित करणारे केंद्र ठरले. या मंदिराची एक वैशिष्ट्यपूर्ण परंपरा म्हणजे अन्नदान. “सेवा हीच पूजा” या विचाराने प्रेरित झालेली ही परंपरा आजही समाजाला एकात्मतेचा आणि करुणेचा संदेश देते.
भारतीय संस्कृतीत अन्नदानाला नेहमीच सर्वोच्च स्थान दिले गेले आहे. “अन्नदानं परं दानं” असे शास्त्र सांगते. कारण अन्नाशिवाय जीवन शक्य नाही. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी या परंपरेला केवळ धार्मिक नव्हे, तर सामाजिक स्वरूप दिले.
त्यांच्या मते, “अन्नदान म्हणजे केवळ पोट भरणे नव्हे, तर समाजातील समानतेचा अनुभव देणे आहे.”
मंदिर उभारल्यानंतर नवरात्रोत्सव, रामनवमी आणि महाशिवरात्री यांसारख्या सणांच्या वेळी मोठ्या प्रमाणावर भक्त एकत्र येऊ लागले. त्यावेळी धोंडोपंतांनी ठरवले की सर्वांना एकत्र बसवून अन्नदान केले जाईल.
ही कल्पना साधी वाटली तरी तिचा परिणाम अत्यंत क्रांतिकारक होता. कारण त्या काळात समाजात जातिभेद ठळक होता. एकत्र जेवण ही गोष्ट अनेकांना अजिबात रुचणारी नव्हती. पण मुकुंद मंदिरात अन्नदान सुरू झाल्यानंतर हळूहळू लोकांनी या प्रथेचा स्वीकार केला.
अन्नदानात श्रीमंत-गरीब, ब्राह्मण-अवर्ण, पुरुष-स्त्री असा कुठलाही भेदभाव नव्हता. सर्वजण देवीसमोर एकत्र बसून जेवत. हे दृश्य त्या काळात एक प्रकारचे सामाजिक क्रांतीचे चित्र होते.
धोंडोपंत म्हणत — “देवापुढे सर्व समान आहेत. अन्न ही देवाचीच देण आहे. त्यामुळे ते वाटताना भेदभाव कसा करावा?”
गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) या अन्नदानाच्या व्यवस्थेत महत्त्वाची भूमिका निभावत असत. प्रसादाची तयारी, स्वच्छता, भक्तांना सन्मानाने बसवणे — या सर्व गोष्टींमध्ये त्या स्वतः लक्ष घालत. त्यांच्या आत्मीयतेमुळे भक्तांना अन्नदान हा केवळ विधी न वाटता, घरातील जेवणासारखा अनुभव वाटे.
या उपक्रमामुळे समाजात नवी एकात्मता निर्माण झाली. ज्यांनी कधी एकत्र बसून अन्न घेतले नव्हते, तेही मंदिरात एकत्र जेवू लागले. त्यामुळे सामाजिक भिंती हळूहळू ढासळल्या.
अनेक गरिबांना या अन्नदानातून केवळ अन्न मिळाले नाही, तर सन्मानाने वागणूक मिळाली. त्यांना जाणवले की मंदिर हे फक्त श्रीमंतांसाठी नाही, तर प्रत्येकासाठी खुले आहे.
अन्नदान हे केवळ सामाजिक नव्हे, तर आध्यात्मिक साधनाही आहे. भक्ताला जेव्हा प्रसादरूप अन्न मिळते, तेव्हा त्याला वाटते की हा देवाचा आशीर्वाद आहे. त्यामुळे अन्नदानातून भक्तिभाव आणखी दृढ होतो.
धोंडोपंतांचा विश्वास होता की “भुकेल्याला अन्न देणे म्हणजे देवाला अर्पण करणे.” हा विचार आजही मंदिरात जाणवतो.
२०२२ च्या जीर्णोद्धारानंतर मंदिरातील अन्नदान परंपरा आणखी व्यवस्थित करण्यात आली. चौधरी कुटुंबाच्या मुख्य योगदानासोबत समाजातील अनेकांनी या परंपरेला हातभार लावला.
आज नवरात्रोत्सवात हजारो भक्त अन्नदानाचा लाभ घेतात. मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येकाला सन्मानाने बसवून जेवण दिले जाते.
अन्नदान परंपरेने समाजाला एक वेगळाच संदेश दिला आहे. धर्माच्या नावावर भिंती उभ्या करणाऱ्या प्रवृत्तींना मुकुंद मंदिराने अन्नदानाच्या माध्यमातून उत्तर दिले आहे.
आजही अनेक भक्त सांगतात की “मुकुंद मंदिरात अन्नदान म्हणजे केवळ जेवण नव्हे, तर मनाला मिळणारे समाधान आहे.”
मुकुंद मंदिरातील अन्नदान ही परंपरा धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांच्या सर्वधर्मसमभावाच्या विचाराची प्रत्यक्ष फलश्रुती आहे. जातिभेद नष्ट करून समाजाला समानतेचा अनुभव देणारा हा उपक्रम आजही जिवंत आहे.
खरंच, मुकुंद मंदिराचा हा संदेश आजच्या काळातही तितकाच महत्त्वाचा आहे — “सेवा हीच खरी पूजा.”