अकोल्यातील मुकुंद मंदिर म्हटले की सर्वांच्या डोळ्यासमोर उभी राहते ती मूर्तींची एकात्मता आणि दुसरे म्हणजे नवरात्रोत्सवाचा उत्साह. या मंदिरात नवरात्रोत्सव हा केवळ धार्मिक विधींचा कार्यक्रम नाही, तर संपूर्ण समाजाला एकत्र आणणारा, सेवा, सांस्कृतिक एकात्मता आणि भक्तिभाव यांचा मिलाफ असलेला एक मोठा सामाजिक उत्सव आहे.
मुकुंद मंदिरात पहिला नवरात्रोत्सव १९४० च्या दशकातच सुरू झाला. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी मंदिरात ५१ मूर्ती प्रतिष्ठापित करताना ठरवले होते की वर्षातून एकदा तरी लोक मोठ्या प्रमाणावर एकत्र यावेत आणि “देवीची आराधना” करताना जात, धर्म, पंथ यांच्यातील भेद विसरावेत.
त्यासाठी नवरात्र हा उत्सव योग्य ठरला. कारण नवरात्रात स्त्रीशक्तीची, करुणेची आणि शक्तीची उपासना केली जाते.
नवरात्रातील पहिल्या दिवशी घटस्थापना केली जाते. संपूर्ण मंदिर फुलांनी सजवले जाते. सकाळ-संध्याकाळ देवीची आरती केली जाते. दररोज भजन, कीर्तन आणि प्रवचन यांचे आयोजन केले जाते.
महत्त्वाचे म्हणजे या आरत्या व पूजेत सर्व समाजातील लोकांना सहभागी करून घेतले जाते. कोणत्याही जाती-पंथाचा भेदभाव न करता प्रत्येकाला देवीची पूजा करण्याची संधी दिली जाते.
मुकुंद मंदिरातील नवरात्रोत्सवाचा केंद्रबिंदू म्हणजे अन्नदान. देवीसमोर सर्व भक्तांना एकत्र बसवून प्रसादरूपे अन्न वाटले जाते. श्रीमंत-गरीब, उच्च-नीच, जात-पंथ कोणताही भेद न ठेवता सर्वांना समानतेने जेवायला बसवले जाते.
ही परंपरा त्या काळात अत्यंत क्रांतिकारक होती. समाजात भेदभावाच्या भिंती ठळक होत्या. पण धोंडोपंत म्हणत — “देवापुढे सर्व समान आहेत; अन्न हेच बंधुभावाचे सर्वोत्तम प्रतीक आहे.”
गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) या नवरात्राच्या काळात विशेष कार्यरत असत. देवीची पूजा, आरती, अन्नदानाची व्यवस्था, स्त्रियांना एकत्र आणून भजनमंडळाचे आयोजन — या सगळ्या कामात त्यांचा पुढाकार असे.
त्यांच्या प्रेरणेने अनेक स्त्रिया सक्रिय झाल्या आणि मंदिरातील उत्सव अधिक घरगुती, आत्मीयतेचा बनला.
नवरात्रोत्सवात धार्मिक कार्यक्रमांसोबत सांस्कृतिक उपक्रमांनाही स्थान मिळाले. मुला-मुलींसाठी स्पर्धा, स्त्रियांसाठी हलक्या-फुलक्या स्पर्धा, तरुणांसाठी भजन व नाटिका यांचे आयोजन होऊ लागले.
यामुळे नवरात्र हा केवळ धार्मिक सोहळा न राहता एक सांस्कृतिक महोत्सव बनला. समाजातील प्रत्येक गटासाठी यात सहभागाची संधी होती.
या उत्सवामुळे समाजातील भेद हळूहळू कमी झाले. अन्नदानामुळे लोकांना एकत्र बसण्याची सवय लागली. भजन-कीर्तनामुळे लोकांच्या मनात भक्तिभाव वाढला. तर सांस्कृतिक कार्यक्रमांमुळे समाजातील ऐक्य बळकट झाले.
नवरात्रोत्सवातून समाजाला एकच संदेश मिळाला — “देवीची आराधना म्हणजे केवळ विधी नव्हे, तर समाजाला एकत्र आणणे.”
नवरात्रोत्सवाची ही परंपरा पुढील पिढ्यांनीही तितक्याच निष्ठेने पुढे चालवली. चौधरी कुटुंबाने आणि स्थानिक भक्तांनी नेहमीच या उत्सवात सक्रिय सहभाग घेतला. २०२२ च्या जीर्णोद्धारानंतर नवरात्रोत्सवाचे स्वरूप आणखी भव्य झाले आहे.
आजही नवरात्रोत्सवात अन्नदान, भजन-कीर्तन, सांस्कृतिक कार्यक्रम यांचा तोच उत्साह दिसतो.
मुकुंद मंदिरातील नवरात्रोत्सव हा धार्मिकतेच्या पलीकडे जाणारा उत्सव आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी दिलेल्या सर्वधर्मसमभावाच्या संकल्पनेला प्रत्यक्षात आणणारा हा उपक्रम आहे. अन्नदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि स्त्रियांचा सक्रिय सहभाग यामुळे हा उत्सव एकात्मतेचा आणि समाजसेवेचा दीपस्तंभ बनला आहे.
आजही नवरात्रोत्सवात मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताला जाणवते की ही फक्त देवीची पूजा नाही, तर समाजाची एकत्र आराधना आहे.