मंदिर म्हणजे केवळ दगड, विटा आणि शिल्पांचे एकत्रित बांधकाम नव्हे. मंदिराला आत्मा प्राप्त होतो तो तेथे राहणाऱ्या, सेवा करणाऱ्या आणि श्रद्धेने कार्य करणाऱ्या व्यक्तींकडून. अकोल्यातील मुकुंद मंदिरालाही असा आत्मा लाभला आणि तो होता गीताबाई देशपांडे, ज्यांना प्रेमाने सर्वजण “गिताआत्या” म्हणत.
गीताबाई या चौधरी कुटुंबातील होत्या. त्या नारायण माधव चौधरी व श्रीकृष्ण माधव चौधरी यांच्या भगिनी. नंतर त्यांचा विवाह धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांच्याशी झाला. त्यामुळे मंदिराची उभारणी ही केवळ पतीपत्नीची संकल्पना न राहता, चौधरी व देशपांडे या दोन कुटुंबांच्या नात्याचीही परिणती ठरली.
मुकुंद मंदिर उभारल्यानंतर गीताबाई यांनी त्याला स्वतःचे घर मानले. त्या मंदिराच्या एका बाजूच्या खोलीत वास्तव्य करू लागल्या. भक्त मंदिरात येत असताना त्यांना आपुलकीचे वातावरण मिळावे, अशी त्यांची सदैव इच्छा असे.
गिताआत्या स्वतः भक्तांशी संवाद साधत, त्यांना प्रसाद देत, मुलांशी खेळत. त्यांच्या सेवाभावामुळे मंदिरात येणाऱ्यांना केवळ धार्मिक समाधान नाही तर कौटुंबिक आत्मीयता मिळे.
त्या काळात बहुतेक मंदिरांमध्ये स्त्रियांना प्रमुख भूमिका फारशा दिल्या जात नसत. पण गिताआत्यांनी ही परंपरा मोडून काढली. पूजा, आरती, भजन यांत त्यांचा सक्रिय सहभाग असे. विशेषतः नवरात्रोत्सवाच्या काळात त्या भक्तांना एकत्र करून देवीपूजेचे नियोजन करत.
स्त्रियांना धार्मिक आणि सामाजिक कार्यात पुढे आणण्याचे कार्य त्यांनी आपल्या कृतीतून केले. त्यामुळे मंदिर हा स्त्रियांच्या सहभागाचा केंद्रबिंदू ठरला.
गिताआत्यांचा स्वभाव अत्यंत शांत, संयमी आणि सेवाभावाने ओतप्रोत भरलेला होता. त्या मंदिरातील स्वच्छता, देवघरातील व्यवस्था, प्रसादाची तयारी हे सगळे काम स्वतः करीत असत.
भक्तांना त्या नेहमी आपुलकीने मार्गदर्शन करत. कोणत्याही व्यक्तीला जात, पंथ किंवा समाज यावरून फरक न करता त्या सारख्याच नजरेने पाहत. “देवापुढे सर्व समान” हा संदेश त्यांनी आपल्या वर्तनातून दिला.
नवरात्रोत्सव हा मुकुंद मंदिराचा मुख्य उत्सव मानला जातो. या उत्सवाच्या काळात गिताआत्या मंदिरात जीव ओतून काम करीत. देवीची पूजा, आरती, भजन, दांडिया — या प्रत्येक उपक्रमात त्यांचा सहभाग असे.
अन्नदानाच्या व्यवस्थेतही त्या पुढाकार घेत. गरजू लोकांना सन्मानाने बसवून जेवू घालणे हे त्यांना खूप महत्त्वाचे वाटे. त्यामुळे नवरात्र हा केवळ धार्मिक सोहळा न राहता समाजाला एकत्र आणणारा उत्सव ठरला.
मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येक व्यक्तीशी गिताआत्यांचे नाते फक्त “देवळातील सेविका” इतके मर्यादित नसे. त्या लोकांच्या आनंद-दुःखात सहभागी होत. एखादा भक्त दुःख व्यक्त करत असेल तर त्याला धीर देत, तर मुलांना आशीर्वाद देऊन प्रेमाने जवळ घेत.
त्यामुळे अनेक भक्तांना असे वाटे की मंदिरात येणे म्हणजे केवळ देवदर्शन नव्हे, तर एका कुटुंबाच्या घरात जाण्यासारखे आहे.
गीताबाईंचे आयुष्य मुकुंद मंदिराशीच जोडले गेले. त्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य या मंदिराच्या सेवेत घालवले. त्यांची उपस्थिती मंदिरासाठी एक प्रकारचा “जीवंत आत्मा” होती.
आजही ज्येष्ठ भक्त सांगतात की गिताआत्यांमुळे मंदिरात एक विशेष उबदारपणा होता. त्यांच्या निधनानंतरही त्या आठवणी आणि त्यांचा सेवाभाव मंदिराच्या प्रत्येक विटेत जाणवतो.
गिताआत्या या केवळ एक व्यक्ती नव्हत्या, तर एक विचार होत्या. त्यांनी दाखवून दिले की स्त्री शक्ती ही केवळ देवीच्या मूर्तीत नाही, तर दैनंदिन जीवनातही जिवंत आहे. त्यांच्या सेवाभावामुळे आणि साधेपणामुळे पुढील पिढ्यांना प्रेरणा मिळाली.
मुकुंद मंदिराचा इतिहास लिहिताना धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांचे नाव आदराने घेतले जाते. पण त्याचबरोबर गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) यांचे योगदानही तितकेच महत्त्वाचे आहे. त्यांनी मंदिराला केवळ धार्मिक केंद्र न ठेवता एक “घरगुती आत्मीयतेचे केंद्र” बनवले.
त्यांचा सेवाभाव, साधेपणा आणि भक्तांशी असलेले नाते हे मुकुंद मंदिराच्या वारशाचा अविभाज्य भाग आहेत.