अकोल्यातील मुकुंद मंदिर म्हटले की सर्वांच्या आठवणीत उभे राहते ते नाव म्हणजे गीताबाई देशपांडे, ज्यांना भक्त प्रेमाने गिताआत्या म्हणत. मंदिराच्या स्थापनेपासून ते त्यांच्या अखेरच्या श्वासापर्यंत त्यांनी या ठिकाणी दिलेले योगदान इतके महत्त्वाचे आहे की मुकुंद मंदिराचा इतिहास गिताआत्या शिवाय अपूर्ण राहील.
गीताबाईंचा जन्म माधव नारायण चौधरी यांच्या कुटुंबात झाला. त्या नारायण माधव चौधरी व श्रीकृष्ण माधव चौधरी यांच्या भगिनी.
स्वातंत्र्यलढ्यात चौधरी कुटुंबाची भूमिका महत्त्वाची होती. त्यामुळे गीताबाईंच्या लहानपणापासूनच देशभक्ती, समाजकार्य आणि सेवाभाव या मूल्यांचा संस्कार झाला.
त्यांचा विवाह धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांच्याशी झाला आणि त्यामुळे चौधरी व देशपांडे या दोन कुटुंबांचे नाते अधिक घट्ट झाले.
धोंडोपंतांनी मुकुंद मंदिर उभारल्यानंतर गिताआत्या यांचे संपूर्ण आयुष्य या मंदिराशी जोडले गेले. त्या मंदिराच्या एका खोलीत राहात आणि मंदिराची देखभाल स्वतः करत.
भक्तांना आपलेपणाने भेटणे, प्रसाद वाटणे, स्वच्छतेची काळजी घेणे — या छोट्या छोट्या गोष्टींनी मंदिराला घरगुती आत्मा दिला.
गिताआत्या दररोज सकाळ-संध्याकाळ पूजा-अर्चा करत. त्यांची साधना दत्तात्रेयांच्या उपासनेवर केंद्रित होती. अनेक भक्त सांगतात की त्यांच्या पारायणावेळी मंदिरात एक अद्भुत शांतता अनुभवायला मिळे.
त्यांचा भक्तिभाव केवळ वैयक्तिक साधना नव्हता; तो इतरांनाही प्रेरणा देणारा होता.
गिताआत्या नेहमी म्हणत — “देवाची पूजा म्हणजे लोकांची सेवा.”
त्यामुळे त्या मंदिरात येणाऱ्या प्रत्येक भक्ताशी आत्मीयतेने वागत. गरीबांना मदत करणे, मुलांना प्रोत्साहन देणे, स्त्रियांना सहभागासाठी पुढे आणणे — हे त्यांचे दैनंदिन कार्यच होते.
नवरात्रोत्सवाच्या वेळी गिताआत्यांचे कार्य विशेष ठळक असे. देवीची पूजा, भजनमंडळाचे आयोजन, अन्नदानाची व्यवस्था — हे सगळे त्या स्वतः बघत.
स्त्रियांना भजन व पूजेत सहभागी करून घेणे हे त्यांच्या नेतृत्वाचे मोठे योगदान होते. यामुळे स्त्रियांना आपलेपणा वाटला आणि त्यांनीही मंदिराशी घट्ट नाते जोडले.
मंदिरात येणाऱ्या लहान मुलांना गिताआत्या खूप जवळ करीत. त्यांना गोड बोलणे, कथा सांगणे, आशीर्वाद देणे — यामुळे मुलांच्या मनात मंदिराबद्दल प्रेम निर्माण झाले.
आज अनेक वयस्कर भक्त सांगतात की “मंदिराशी आमचे पहिले नाते गिताआत्यांमुळेच जुळले.”
त्यांच्या आयुष्यात कुठेही दिखाऊपणा नव्हता. त्या साध्या वस्त्रांमध्ये, साध्या आहारात राहात. पण त्यांच्या चेहऱ्यावर कायम शांतता आणि समाधान असायचे.
भक्तांना त्या नेहमी धीर देत आणि म्हणत — “संकटं येतात, पण देवावर श्रद्धा ठेवा.”
गिताआत्या या केवळ एका व्यक्ती नव्हत्या; त्या एक विचार होत्या. त्यांच्या सेवाभावाने आणि भक्तीने दाखवून दिले की स्त्रीशक्ती ही फक्त देवीच्या मूर्तीत नसते, तर ती दैनंदिन जीवनात जिवंत असते.
त्यांच्या आयुष्याने पुढील पिढ्यांना एक धडा दिला — “भक्ती म्हणजे केवळ विधी नव्हे, तर निस्वार्थ सेवा आहे.”
मुकुंद मंदिराचा इतिहास धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांच्या दृष्टीने सुरू झाला, पण त्याला आत्मा मिळाला तो गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) यांच्या सेवेमुळे.
त्यांचे आयुष्य भक्ती, सेवा आणि साधेपणाने भरलेले होते. त्यामुळे आजही मंदिरात त्यांची आठवण श्रद्धेने घेतली जाते.
गिताआत्या यांनी दाखवून दिले की मंदिर म्हणजे फक्त देवाचे घर नव्हे, तर भक्ती आणि सेवेतून सजीव झालेले एक कुटुंब आहे.