नाथसंप्रदायाचे तत्त्वज्ञान

गुरुचरित्राच्या दुसऱ्या अध्यायात युगनिर्मितीचे वर्णन येते, ज्यात ब्रह्मदेवाने कलियुगाबद्दल चिंता व्यक्त केलेली दिसते. सत्य, त्रेता आणि द्वापार या युगांसारखी कलियुगाची घडण झाली नाही हे त्यामागचे कारण. युगनिर्मितीपासून चारही युगे एकूण ९८ वेळा पूर्ण झाली असून सध्या चालू असलेले कलियुग हे ९९ वे आहे. चारी युगे मिळून ४३ लाख २० हजार वर्षे होतात आणि त्याला एक मन्वंतर म्हणतात. या ९९ व्या मन्वंतरात सत्य–त्रेता–द्वापार ओलांडल्यानंतर भगवान श्रीकृष्णांनी सृष्टीतील दोष घालवण्यासाठी नाथपंथाची योजना केली. ४ लाख ३२ हजार वर्षे असलेल्या कलियुगाचे दुष्परिणाम सौम्य करणे, मानवजीवन पूर्वीच्या युगांच्या तुलनेत सक्षम ठेवणे आणि कलियुगातील क्लेश कमी करणे हा नवनाथांच्या पंथस्थापनेचा उद्देश होता. या पंथाचे स्वामी स्वतः भगवान दत्तात्रेय असून पंथ गुरु–शिष्य परंपरेनुसार चालतो. दत्तात्रेय हे देव, देवता आणि ब्रह्मांडाचे आध्यात्मिक मार्गदर्शक आहेत. ब्रह्मांडाच्या नियमांच्या विरुद्ध जाऊनही बदल करण्याचा अधिकार केवळ त्यांच्याकडे असून त्यांनी हा अधिकार नाथपंथाच्या मार्गाने पुढे चालू ठेवला आहे.

नाथपंथाला साधा पंथ न समजता तो युगनिर्मितीचा अविभाज्य भाग आहे असे मानायला हवे. युगातील दोष घालवण्याचे काम, युगांतर्गत स्थित्यंतर घडवणे आणि मानवी जीवनाला स्थैर्य देणे हे कार्य आजही नाथपंथीय अधिकारी करत आहेत. श्रीकृष्णाची नीती, कलियुगाचे स्वरूप आणि नवनारायणांचे सामर्थ्य लक्षात घेता नाथसंप्रदायाची भूमिका अधिक स्पष्ट होते.

मानवाच्या आयुष्यातील आधिदैविक, आधिभौतिक आणि आध्यात्मिक तापा नाथपंथाच्या सिद्धतेने सहज दूर करता येतात. जन्मकुंडलीतील ग्रहदोष, अरिष्ट, तिथी–वार–नक्षत्रदोष, तसेच प्रत्यक्ष जीवनातील विविध प्रकारचे दोष दूर करण्याची क्षमता या पंथात आहे. शरीरातील साध्य–असाध्य रोग, पीडा, अपमृत्यूचा धोका, दीर्घायुष्य–आरोग्य, मृत्यूवर विजय—हे सर्व नाथपंथीय करु शकतात. कोणत्याही प्रकारचे शत्रू—गुप्त, हितरूप, मित्ररूप, व्यवसायीक, ज्ञात किंवा अज्ञात—यांचे पूर्णपणे निवारण नाथपंथीयांकडून शक्य आहे. तंत्र–मंत्र–जारण–मारण–परविद्येने त्रास देणाऱ्यांवर प्रभावी उपाय हा पंथ करतो.

विद्यार्जन, व्यावसायिक उन्नती, व्यवहारातील विघ्ने, मानसिक स्थैर्य, सामाजिक स्थैर्य, आध्यात्मिक उन्नती—या सर्वांसाठी नाथपंथ कार्यक्षम आहे. गृह–कुलातील कोणतेही दोष, पितृदोष, कालसर्पदोष, ग्रहग्रहण, चांडालदोष—नाथपंथीय सहज दूर करतात. वास्तुदोष नष्ट करून सुखनिवास निर्माण करणे, विवाहातील मंगल परिणाम, यश–कीर्ति–धनधान्य प्राप्त करणे, कुटुंबातील व समाजातील सौहार्द निर्माण करणे—ही सर्व कार्ये सिद्ध पद्धतीने होतात. फक्त योग्य कर्माची जोड आवश्यक असते. कोणते कर्म आवश्यक आहे हे नाथपंथीय गुरू मार्गदर्शनातून साधकाला समजते.

देवावरचा विश्वास, नित्य उपासना वा पूजापाठ यावर सुख अवलंबून नसते; तर मनुष्याच्या सज्जनता, सच्छिलता, संस्कार, नित्यकर्म, दातृत्व आणि चारित्र्य यावर ते अवलंबून असते. आर्थिक सुबत्ता किंवा सांसारिक सुख आत्मिक आनंद देऊ शकत नाही; हा कलियुगातील लोकांनी समजून घ्यावा असा मूलभूत संदेश आहे. वरील उद्दिष्टे साध्य करण्याची क्षमता एकमेव नाथसंप्रदायात आहे. काळ आणि वेळ यांच्या परिणामांवर कुणाचाही इलाज नसला तरी नाथपंथ युगनिर्मितीतील दोष कमी करण्याचे कार्य करतो. युगांची फेररचना शक्य नसली तरी युगांतर्गत परिवर्तन करण्याचा अधिकार नाथपंथीय गुरूंना आहे.

आता योगेश्वरानंद सद्गुरूंची शिकवण, त्यांचे कार्य आणि नवनारायणांची उत्पत्ती समजणे आवश्यक आहे. नवनारायण कोण होते, त्यांचा परिचय व वैशिष्ट्य काय, आणि पंथकार्याकरिता कृष्णाने त्यांचीच निवड का केली—हे लक्षात घेणे अनिवार्य आहे. संपूर्ण व्यक्त–अव्यक्त सृष्टीभगवद्रूपी असल्याचा सतत अनुभव घेणारे हे नवनारायण, चेतन–अचेतन शक्तींशी एकरूप असणारे, ब्रह्मांडाशी अभिन्न आहेत. ते दिगंबर अवस्थेत, सूर्याप्रमाणे तेजस्वी, सनकादिकांसारखे दिव्यतेने तळपत होते. त्रिभुवनातील अधिकारी संतपुरुषांना आत्मज्ञानाचा उपदेश करणे, देवता–सिद्ध–गंधर्व–यक्ष–