यमाकडून मृतास परत आणले

माण देशातील विटे गावात सरस्वती नावाचा ब्राम्हण आणि त्याची पत्नी जान्हवी राहत होते. त्यांना अतिशय गाढ प्रेम होते, पण त्यांच्या सहा मुलांचा जन्मानंतर काही दिवसांत मृत्यू झाला. सातवा मुलगा मात्र दहा वर्षे जगला, त्यामुळे त्यांनी मोठ्या थाटात बारसे आणि ब्राम्हणभोजन केले. त्याच दिवशी रेवणनाथ भिक्षेसाठी गावात आले. सरस्वतीने त्यांना पाहताच ते अवतारी आहेत असे जाणले आणि जेवणासाठी आग्रह केला. रेवणनाथांनी जातीभेद सांगितला, पण ब्राम्हणाने त्यांच्या तपस्येचा आदर करून ते दूर केले. त्याचा निर्मळ भाव पाहून रेवणनाथांनी भोजनाचा स्वीकार केला. रात्री ते झोपले असताना सरस्वती त्यांच्या पायांची सेवा करत होता.

रात्रौ सटवीने मुलावर झडप घालून त्याचे प्राण घेतले. जान्हवी रडू लागली. सरस्वती म्हणाला, ‘‘हे पूर्वजन्मीच्या पापांचे फळ आहे. नाथांची झोप मोडू नये.’’ यमदूतांनी बालकाचा प्राण नेला. सकाळी नाथांना रडण्याचा आवाज ऐकू आला. सरस्वतीने घडलेली घटना सांगितली. हे ऐकून रेवणनाथ संतापले आणि म्हणाले, ‘‘मी येथे असताना यमाने हा डाव कसा साधला? आता यमाला मारून तुझी सातही बाळे घेऊन येतो!’’ त्यांनी मुलाचे प्रेत पाहिले, भस्म लावले आणि व्यानास्त्र वापरून तत्काळ यमलोकाकडे गेले.

यमाने त्यांच्या आगमनाचे स्वागत केले आणि कारण विचारले. रेवणनाथ म्हणाले, ‘‘मी असताना तू मुलाचा प्राण कसा नेलास? आता सातही बाळे परत दे, नाहीतर युद्ध!’’. यम म्हणाला, ‘‘महाराज, हे कार्य शंकर, ब्रह्मा आणि विष्णू यांच्या आदेशाने चालते. मला काही अधिकार नाही. आपण कैलासावर जाऊन शंकरांकडून बालके मागा.’’ रेवणनाथ तत्काळ कैलासाला निघाले.

कैलासाच्या दाराशी शिवगणांनी त्यांना रोखले आणि उद्धटपणे बोलले. रेवणनाथांनी रागाने स्पर्शास्त्र मंत्रून भस्म फेकले. तेराशे शिवगण आणि द्वारपाल जमिनीला खिळून ओणवे झाले. त्यांची बिकट अवस्था पाहून लोक घाबरले. शिवाला वार्ता कळताच त्यांनी अष्टभैरवांना आज्ञा केली. भैरवांनी अस्त्रबाण सोडले, पण रेवणनाथांनी प्रतिअस्त्रांनी ते नष्ट केले. अष्टभैरव जर्जर झाले.

शेवटी स्वतः शंकर रणभूमीवर उतरले. रेवणनाथांनी वाताकर्षण मंत्राचे भस्म शंकरावर फेकले. शिवाचा श्वास बंद झाला, शस्त्रे गळून पडली आणि ते बेशुद्ध झाले. वार्ता विष्णूला मिळताच ते धावून आले. त्यांनी रेवणनाथांना हळुवार धरून विचारले, ‘‘तू एवढा रागावलास का?’’ रेवणनाथ म्हणाले, ‘‘तुम्ही सातही बाळे न दिल्यास मी शंकराचा प्राण घेईन.’’ विष्णू म्हणाले, ‘‘सातही प्राण माझ्याकडे आहेत. मी ते देतो; परंतु देह तू निर्माण कर.’’ रेवणनाथांनी हे मान्य केले.

रेवणनाथांनी वातप्रेरक अस्त्राने शंकराला सावध केले, विभक्त अस्त्राने शिवगण मुक्त केले आणि स्थितीमंत्राने अष्टभैरव पूर्ववत केले. विष्णूने सातही प्राण त्यांच्याकडे दिले आणि रेवणनाथ पृथ्वीतलावर परतले.

माधवनाथ महाराज आपल्या शिष्यांसह देवगाव सोडून नागपूर–हिंगणघाट प्रवासात होते. त्यांनी १९३६ मध्ये समाधी घेण्यापूर्वी सांगितले होते, ‘‘देहाला महत्त्व नाही; माझी आत्मज्योत देवगावातील व्यंकटेशात विलीन होईल.’’ हिंगणघाट येथे उत्सवादरम्यान त्यांना स्नान घालताना दोर तुटून झोपाळा एका लहान मुलावर पडला आणि तो त्वरित मृत झाला. महाराजांना समजताच त्यांनी मुलाला खोलीत बोलावून घेतले. काही वेळाने मुलगा धावत बाहेर आला—जिवंत! महाराज म्हणाले, ‘‘माझे नियोजित कार्य पूर्ण झाले आहे; आता मी समाधी घेत आहे.’’ त्यांनी हिंगणघाट येथे प्राण सोडले, पण ब्रह्मरंध्रातून प्राण नेऊन प्रत्यक्ष समाधी इंदोर येथे घेतली.

अशा प्रकारे रेवणनाथांनी आणि माधवनाथांनी नाथपंथाचे वर्चस्व त्रिभुवनावर आणि ब्रह्मांडावर दृढ ठेवले. त्यांच्या सामर्थ्यामुळे पंथाचे उद्देश अखंडपणे पुढे चालू राहिले.