औदुंबर महात्म्य
गुरुचरित्राच्या अभ्यासातून सहज लक्षात येते की भगवान दत्तात्रेयांचा स्थायी वास औदुंबराखाली असे आणि दिवसातील बहुतेक काळ ते त्याच छायेत व्यतीत करत. या सततच्या सान्निध्यामुळे औदुंबर म्हणजे दत्त आणि दत्त म्हणजे औदुंबर असे नित्यसंबंधाचे समीकरण रूढ झाले. औदुंबराबद्दल दत्तांची अतिप्रीती इतकी प्रगाढ होती की आजही औदुंबर वृक्ष दिसला म्हणजे त्या छायेत दत्तप्रभूंचे अदृश्य अस्तित्व जाणवते. या वृक्षाखाली फक्त शांतपणे बसले तरी मनातील नकारात्मकता विरघळून जाते, सकारात्मक विचारांची निर्मिती होते, उत्साह जागृत होतो, सात्त्विकता वाढते, आणि भगवत्प्रीती सहज उमलते. औदुंबराखाली जप किंवा साधना केल्यास ती लवकर फळास येते; विद्यार्थ्यांचे स्मरणशक्ती, अभ्यास, लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता वाढते—हे सर्व केवळ त्या दिव्य छायेत नियमित बसण्यामुळे घडते. रोज किमान एक तास औदुंबराच्या छायेत बसल्यास हा परिणाम स्पष्ट दिसू लागतो.
औदुंबर वृक्ष प्रकृतीनिरोगी बनविण्याची विशिष्ट क्षमता बाळगतो. शरीरातील उष्णतेचा अतिरेक, पित्तदोष, दाह, मूळव्याध यांसाठी औदुंबराची पाने रात्री पाण्यात ठेवून ते पाणी प्रातःकाळी पिणे अत्यंत हितकर ठरते. पाने वाळवून तयार केलेले चूर्णही त्याच गुणांनी परिपूर्ण असते. औदुंबराची फळे शक्तिवर्धक, वीर्यवर्धक आणि पौरुषत्व वृद्धीकारक मानली गेली आहेत. वृक्षाच्या खोडातून किंवा फांद्यांतून निघणारे औदुंबरपाणी औषधी द्रव म्हणून वापरले जाते. पिकलेली फळे शरीर शांत, सुदृढ व समर्थ बनवतात. उंबराच्या छायेत ठेवलेले पाणी सायंकाळी स्नानासाठी वापरल्यास विविध व्याधी, क्लेश, वेदना, मानसिक भार हलके होतात आणि पूर्वजन्मातील दोषही शमू लागतात असे अनुभव परंपरेत वर्णिले आहेत. विशेष म्हणजे औदुंबराच्या झाडावर कावळा सहसा बसत नाही—हा वृक्ष अत्यंत पवित्र व तेजस्वी मानला जातो.
नाथपंथातील सिद्धपरंपरेतील गुरूंनी औदुंबराला जणू कल्पवृक्षाचा दर्जाच दिला आहे. नाथशक्तिपीठाच्या गाभाऱ्याच्या पाठीमागे स्वतः प्रस्थापित झालेला दत्तप्रिय औदुंबर विशेष कृपास्रोत मानला जातो. गुरुचरित्रातील हिरण्यकश्यपू–प्रल्हाद–नृसिंहकथेप्रमाणे, नृसिंहावतारातील प्रचंड उग्रतेचे शमन औदुंबराच्या फळांनी घडले, ज्यामुळे नृसिंहदेवाने या वृक्षाला कल्पवृक्षरूपेण व सर्व कामनामय म्हणून वर दिला. भक्तिभावाने औदुंबराची सेवा केल्यास पापक्षालन, पुत्रप्राप्ती, भू–संपत्ती, आरोग्य, ऐश्वर्य आणि मनोकामना सिद्ध होतात असे शास्त्रवचन आहे. औदुंबराखाली केलेले जप–तप अनेकपटीने फळास येते; दत्तोपासना विशेष फलदायी होते. पुरुषसूक्त म्हणत औदुंबराला पाण्याने अभिषेक केल्यास वृक्ष सुवर्णवर्णी होऊ लागतो व उपासकाचा आत्मिक तेज वृद्धिंगत होतो. अभिषेकानंतर हळद–कुंकू, उदबत्ती, दिवा, हार, फुले अर्पण करणे व संध्याकाळी दिवा लावणे अत्यंत पुण्यदायी ठरते. सकाळ, मध्यान्ह आणि संध्याकाळ या तीन काळांत वृक्षाखाली उपासना करून तीन किंवा अधिक प्रदक्षिणा मारणे हे लाभदायी मानले जाते. औदुंबरसमिधा, पाने, फळे आणि लाकूड यांचा हवनात वापर उत्तम फलदायक ठरतो. औदुंबरछायेत ठेवलेल्या पाण्याने स्नान केल्यास भागीरथीस्नानाचे पुण्य मिळते.
औदुंबराच्या महात्म्यात प्रदक्षिणांचे विशेष स्थान असून, मंदगतीने प्रदक्षिणा केल्यास विपुल पुण्य मिळते. एकलक्ष प्रदक्षिणांनी कुष्ठरोगासारखे विकारही दूर होतात असे पुराणवचन आहे. भगवान दत्तात्रेय औदुंबराखाली नृसिंहमंत्रसाधना करीत असत आणि दिशादिगंत संरक्षणक्षम नृसिंहाचा वासही औदुंबराशी निगडित मानला गेला आहे.
हे सगळे पुराणकथन आजही नाथशक्तिपीठात प्रत्यक्ष अनुभूतीत उतरते. येथे औदुंबर आणि अश्वत्थ या दोन्ही वृक्षांची अद्भुत कृपाधारा अनेक साधकांनी अनुभवल्याची साक्ष दिली आहे. उपासना, पूजा, हवन, दान, आणि गुरुचरित्र पारायण—या सर्वांचा परिणाम म्हणून साधकांच्या समस्यांचे निराकरण, योगपरिवर्तन, मनशांती आणि आध्यात्मिक उन्नती साध्य होतात. या शक्तिपीठात झालेल्या साधनेस अनेकांना आयुष्यघडवणारे परिणाम जाणवले आहेत; येथील कार्य भारतात इतरत्र कुठेही दिसत नाही असे जाणकार सांगतात. शक्तिपीठाला गुरुपरंपरेसह सामर्थ्यसंपन्न साधुसंतांचे आशीर्वाद लाभले आहेत. ‘‘वेदमंत्रांच्या माध्यमातून भाग्याचे पुनरुज्जीवन’’ या ग्रंथाद्वारे अनेकांनी आपल्या जीवनातील परिवर्तनाची अनुभूती घेतली आहे. २८ वर्षांच्या अखंड गुरुकृपापोषित परंपरेतून, सत्शील–सत्प्रवृत्त–सद्भक्त जीवनाची अनुभूती रामदासस्वामींच्या वचनाप्रमाणे आजही साध्य होत आहे.