अश्वत्थ महात्म्य
नाथपंथाच्या इतिहासाप्रमाणे गुप्त नाथांच्या परंपरेतील थोर विभूतींनी चित्रकूट येथे नाथपंथ कार्य केले. चित्रकूट येथे माधवनाथांनी कार्याचा आरंभ केल्यानंतर, त्या स्थानाचे स्थानमहात्म्य आणि पंथमहात्म्य देवगांव-रंगारी (जिल्हा औरंगाबाद) येथे आणले. त्यानंतर चित्रकूट स्थानाची परंपरा बंद झाली आणि पंथाचे परंपरागत कार्य देवगांव येथूनच पुढे चालू राहिले.
माधवनाथांनंतर व्यंकटनाथांनीही याच आज्ञेवरून देवगांव येथे पंथकार्य सुरू ठेवले. त्यांच्या समाधीनंतर हे परंपरागत कार्य त्यांच्या कृपा-आशीर्वादाने नाथशक्तीपीठातून आजही अविरत चालू आहे.
नाथांची अखंड परंपरा आजही तितक्याच सामर्थ्याने कार्यरत आहे आणि अनेक साधक येथे पंथसिद्धतेची अनुभूती घेत आहेत. नाथशक्तिपीठाच्या नैऋत्य दिशेला कृपा-प्रसादाने एक अश्वत्थवृक्ष (पिंपळ) प्राप्त झाला असून, त्यामुळे या स्थळाचे महात्म्य अधिकच वृद्धिंगत झाले आहे.
अश्वत्थाचे पौराणिक महात्म्य
पुराणांमध्ये अश्वत्थ वृक्षाला कल्पवृक्ष मानले गेले आहे. ब्रह्मदेवांनी स्वतः नारदमुनींना त्याचे महात्म्य सांगितले आहे.
नारदांनी वर्णन करताना सांगितले की:
- * मुळाशी ब्रह्मदेवाचा वास
- * मध्यभागी विष्णू
- * टोकाला रुद्ररूपी महादेव
- * दक्षिणेकडील फांद्यांवर शूलपाणी
- * पश्चिमेकडे निर्गुण विष्णू
- * उत्तरेकडे ब्रह्मदेव
- * पूर्वेकडे इंद्रदेव
अशा प्रकारे अश्वत्थ वृक्ष चारही दिशांनी देवतांनी व्यापलेला आहे. गोब्राह्मण, ऋषिगण, वेद, यज्ञदेवता — सर्वांचा वास याच्या मुळाशी आहे. नद्यांची तीर्थे आणि सात समुद्रांच्या देवता — पूर्वेकडील शाखांवर वास करीत असतात.
अ-कार (मूळ), ऊ-कार (शाखा), म-कार (फळ/पुष्प) — यामुळे या वृक्षात ॐकाराचे अखंड अधिष्ठान असते.
अश्वत्थ वृक्षातील देवतांचे अधिष्ठान
- * आग्नेय दिशेला वृक्षाचे मुख
- * तेथे एकादश रुद्र व अष्टवसू
- * त्रिमूर्तींचा सतत वास
ह्या वैशिष्ट्यांमुळे हा वृक्ष अश्वत्थनारायण म्हणवला जातो.
अश्वत्थव्रत — पूजाविधी व नियम
ब्रह्मदेव म्हणाले की:
- * व्रताची सुरुवात चांगला दिवस पाहून शुध्द होऊन करावी
- * आषाढ, पौष, चैत्र तसेच गुरु/शुक्र अस्त किंवा चंद्रबळ नसताना व्रत सुरू करू नये
- * रविवारी, मंगळवारी, शुक्रवारी आणि संक्रांतीला वृक्षाला स्पर्श किंवा आतळू नये
- * संध्याकाळी, रिक्त तिथी, पर्वणी, व्यतिपात, वैधृति — या वेळी स्पर्श वर्ज्य
प्रदक्षिणेचे महत्त्व
प्रदक्षिणा करताना:
- * पुरुषसूक्त म्हणणे सर्वश्रेष्ठ
- * शक्य नसेल तर विष्णूसहस्रनाम
- * तेही नसेल तर मौन ठेवून साध्या प्रदक्षिणा
प्रदक्षिणा गर्भवती स्त्रीप्रमाणे, मंद-गतीने आणि भक्तिभावाने करणे.
फळ:
- * अश्वमेधयज्ञाइतके पुण्य
- * मध्यभागी नमस्कार केल्यास विशेष फलश्रुती
- * दोन लाख प्रदक्षिणांनी ब्रह्महत्येसारखी पापेही नष्ट
- * ग्रहदोष, व्याधी, भय, ऋण — नष्ट होतात
- * १००० प्रदक्षिणांनी ग्रहदोषमुक्ती
मंत्रजप व फलश्रुती
- * शनिवारी वृक्षाला धरून मृत्युंजय मंत्राचा जप केल्यास अपमृत्यूचे भय नाही
- * अमावस्या व गुरुवारी अश्वत्थाखाली पाणी ठेवून स्नान केल्यास ब्रह्महत्येचेही पाप नष्ट
- * मुळाशी ब्राह्मणांना भोजन दिल्यास अत्यंत मोठे पुण्य
- * मुळाशी बसून मंत्रजप केल्यास अनंत पटीने फलश्रुती
४२ पितरांचा उध्दार—अश्वत्थाची स्थापना भक्तिभावाने केल्यास. त्याचप्रमाणे, वृक्ष कापणे हे महापाप मानले जाते.
अश्वत्थाशी संबंधित हवन
अश्वत्थतळी यथासांग हवन केले तर:
- * महायज्ञाचे पुण्य
- * सर्व कामना लवकर फळतात
हे सर्व ब्रह्मपुराणात सांगितलेले आहे.
नाथशक्तीपीठातील अश्वत्थ — अनुभूती
नाथशक्तीपीठातील या नैसर्गिक अश्वत्थवृक्षाबरोबर येथील अधिष्ठित देवतांची कृपा कार्यरत आहे.
येथे:
- * उपासना
- * पूजाअर्चा
- * हवन
- * दान
- * संकल्प
यांच्या द्वारे साधक आपापल्या जीवनातील व्यथा, अडचणी, प्रश्न, बाधा यांचे निराकरण अनुभवत आले आहेत.
अश्वत्थाच्या उपासनेने:
- * ग्रहदोष
- * पितृदोष
- * व्याधी
- * मानसिक क्लेश
हे सर्व दूर होतात — अशी अनुभूती साधकांना येथे सतत मिळत आहे.