कुष्ठरोग घालवला

गुरुचरित्र अध्याय 44 मध्ये नंदी ब्राह्मणाचा कुष्ठरोग श्रीगुरूंनी घालवलेला प्रसंग वर्णिला आहे. नंदी नावाचा एक ब्राम्हण सर्वांगाने श्वेतकुष्ठाने पीडित होता. रोग नाहीसा व्हावा म्हणून तो तुळजापुरास गेला आणि तीन वर्षे तुळजाभवानीची आराधना केली, अनेक व्रतोपवास केले. शेवटी त्याला आदेश मिळाला की चंदलापरमेश्वरी देवीच्या मंदिरात जाऊन तिची आराधना करावी. त्याने सात महिने पुरश्चरण केले. एके दिवशी देवीने स्वप्नात दृष्टांत देऊन सांगितले, “तू गाणगापूरास जा; तेथे मनुष्यवेषधारी त्रैमूर्ती अवतार श्रीगुरू नृसिंहसरस्वती आहेत. तिथे तुझा रोग नाहीसा होईल.” नंदीने संतापून उत्तर दिले की, “हे आधीच का सांगितले नाही? मी तुळजापुर, चंदलापरमेश्वरी येथे कष्ट सोसले. तू जगदंबा म्हणवतेस तर स्वतः उपचार का करू शकत नाहीस? मी कुठेही जाणार नाही.” पुन्हा देवीने तसेच दृष्टांत दिला, आणि पुजार्‍यांनाही “त्याला मंदिरातून बाहेर काढा” असा आदेश दिला. नंदी नाईलाजाने मंदिरातून निघून गाणगापुराला आला.

नंदी मठात येऊन श्रीगुरूंविषयी चौकशी करू लागला. शिष्य म्हणाले की श्रीगुरू संगमावर आहेत आणि शिवरात्रीच्या उपवासानंतर पार करीत मठात येतील. तेवढ्यात श्रीगुरू आले. नंदीचे दर्शन घेण्याची विनंती शिष्यांनी केली. तेव्हा श्रीगुरू म्हणाले, “आम्हाला माहित आहे—तो मनात संशय धरून आला आहे. देवी करू शकत नाही ते मनुष्य काय करणार, असा त्याचा समज.” नंदीला मठात आणले तेव्हा त्याने लोटांगण घातले. श्रीगुरूंनी सांगितलेले शब्द ऐकून तो थक्क झाला; कारण ते त्याच्या मनातील विचार होते. नंदीला प्रगाढ पश्चात्ताप झाला. तो म्हणाला, “स्वामी, मी अज्ञान, क्षमा करा. आपल्या दर्शनाने मी पावन झालो. माझ्या विवाहानंतर मला रोग झाला; पत्नीने त्याग केला, आई-वडिलांनी घराबाहेर काढले. देवींकडे गेलो—काही उपयोग नाही. आता मी आपणास शरण आहे.”

श्रीगुरूंना नंदीची दया आली. त्यांनी सोमनाथ ब्राह्मणाला बोलावून सांगितले, “त्याला संगमावर ने; संकल्प म्हणवून घे; षटकुल तीर्थात स्नान घाल; प्रदक्षिणा घालू दे; जुनी वस्त्रे काढून नवीन दे; आणि भोजनासाठी घेऊन ये.” सोमनाथाने तशी व्यवस्था केली. नंदी संगमात स्नान करून बाहेर येताच त्याच्या शरीराचा वर्ण बदलू लागला; अश्वत्थ प्रदक्षिणा घालताच सर्व रोग नाहीसा झाला. जुनी वस्त्रे टाकलेल्या भूमीचा भाग क्षारयुक्त झाला. नंदीला नवीन वस्त्रे देण्यात आली आणि तो मठात आणला. श्रीगुरूंच्या चरणी लोटांगण घातल्यावर त्याचे तेजस्वी सुवर्णदेह पाहून सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.

नंदीने पाहिले की सर्व कुष्ठ नष्ट झाले असले तरी मांडीच्या आतील भागावर एक लहानसा पांढरा डाग शिल्लक आहे. तो घाबरला आणि श्रीगुरूंना दाखविला. तेव्हा श्रीगुरू म्हणाले, “तू प्रथम मनात संशय ठेवला होतास; म्हणून थोडा डाग उरला. आता तू आमच्यावर कवित्व कर. ते करताच तो डागही नाहीसा होईल.”