वंध्या म्हशीला दुभती केली

गुरुचरित्र अध्याय २२ मध्ये वर्णन येते की श्रीगुरू मध्यान्ही एका अत्यंत गरीब ब्राह्मणाच्या घरी भिक्षेसाठी आले. हे पाहून इतर विप्र निंदा करू लागले—“आमच्या घरी पक्वान्नयुक्त जेवण मिळत असताना हा यती त्या दरिद्राच्या घरी का गेला?” परंतु श्रीगुरू भक्तांवर अपरंपार प्रेम करणारे आहेत; ते प्रापंचिक भेदभाव पाहत नाहीत. गुरु त्या गरीब विप्राच्या घरी भिक्षेसाठी गेले यामागे त्यांचा दयामार्ग होता. ती विप्रस्त्री धावत पुढे आली, श्रीगुरूंना नमस्कार करून आसनावर बसण्याची विनंती केली. श्रीगुरू म्हणाले, “तुझा पती उशिरा येईल, मला दूध दे. तुझ्या घरी म्हैस दिसते आहे.” त्यावर ती नम्रपणे म्हणाली की ती म्हैस वांझ असून तिच्याकडून दूध येत नाही; तिला आम्ही माती वाहण्यासाठी वापरतो आणि त्यातून मिळणाऱ्या पैशांवर आमचा उदरनिर्वाह चालतो. श्रीगुरू म्हणाले, “आमच्याशी खोटे बोलू नकोस. जा, म्हशीचे दूध काढ.” गुरूंचे वचन अमोघ असते. त्यांच्या आदेशाचे पालन करणे हेच आपले कर्तव्य. श्रीगुरूंच्या शब्दांचा प्रभाव म्हणून ती बाई भांडे घेऊन दूध काढू लागली आणि आश्चर्य—वांझ म्हशीने दोन भांडी भरून दूध दिले. दूध तापवून तिने ते स्वामींना दिले. प्रसन्न होऊन श्रीगुरू म्हणाले, “आजपासून तुमचे दारिद्र्य गेले.” आणि श्रीगुरू संगमावर गेले. गुरूंची ही कृपा सहज नव्हती; गुरूंनी पंचमहाभूतांवरील आपल्या सत्तेने त्या म्हशीच्या इंद्रियांवर परिणाम करून तिला दुभती केले. त्या कुटुंबाचा दारिद्र्यनाश हाच त्यांच्या आगमनाचा हेतू होता.

असाच एक विलक्षण अनुभव पुढे व्यंकटनाथ महाराजांनी दिला. महाराजांनी नरेंद्रला खामगाव येथील प्राचार्य मुन्शींना भेटायला सांगितले. नरेंद्राच्या मनात शंका होती; तो गेला नाही. काही काळाने महाराज अकोल्यास जात असताना खामगाव जवळ आले तेव्हा नरेंद्राने परवानगी मागितली आणि आम्ही मुन्शींच्या घरी गेलो. घरी पोहोचल्यावर बाईने महाराजांना ओळखले नाही. महाराज पाटावर बसले. दूध मागितल्यावर ती बाई म्हणाली—“घरात दूध नाही.” तेवढ्यात अचानक एक वृद्ध स्त्री जुना पितळी लोटा भरून गायीचे दूध देऊन गेली. ती ओळखीची नव्हती; जिना, पटांगण पार करून ती क्षणात गायबही झाली. हे पाहून त्या बाईंना आश्चर्य वाटले. दूध तापवून महाराजांना दिले. त्यानंतर बाईंनी महाराजांना विचारले की नमस्कार करू का? महाराज म्हणाले, “का गं, तू कोणाशी बोलते आहेस? ओळख विसरलीस का?” ते ऐकून त्या बाई थबकल्या, महाराजांच्या चरणी पडल्या आणि म्हणाल्या—“क्षमा करा महाराज, मी माझ्या गुरुंना ओळखले नाही.” त्या बाईंना वर्षानुवर्षांनंतर आपले गुरू प्रत्यक्ष घरी आले याचे परमानंद झाले. पुढे त्यांनी महाराजांना औक्षण केले आणि आपल्या पतीला (मुन्शींना) दुसऱ्या दिवशी दर्शनाला पाठवण्याचे कबूल केले. या प्रसंगातही गुरुंची लीला अत्यंत सूक्ष्म आहे. दूधवाली स्त्री प्रत्यक्ष दिसली, दूध देऊन नाहीशी झाली—ही लीला चराचरावरची सत्ता नसल्यास शक्यच नाही. जसे गुरुचरित्रात वांझ म्हैस दुभती झाली तसाच येथेही एक “जीव” गुरुकृपेने सदेह प्रकट झाला. या लीलांनी मुन्शींच्या पत्नीच्या मनातील शंका, किल्मिष, दुःख दूर झाले आणि तिला मन:शांती मिळाली. अनेक वर्षांनी तिला गुरुंचे पुनर्दर्शन मिळाले, आणि तिची सेवा पुन्हा नित्य झाली.

गुरुचरित्रातील वांझ म्हशीचे दुभतीकरण असो किंवा व्यंकटनाथ महाराजांच्या पुढे अचानक प्रकट झालेली दूधवाली बाई असो—दोन्ही प्रसंग एकच तत्त्व सिद्ध करतात: गुरूंची सत्ता पंचमहाभूतांवर, इंद्रियांवर, जीवांच्या उपस्थितीवर, आणि परिस्थितीवर आहे. ते इच्छित प्रसंग सदेह निर्माण करू शकतात आणि इच्छित परिस्थिती घडवू शकतात. हाच त्यांच्या दैवी सामर्थ्याचा प्रत्यय आहे. अशा प्रकारे श्रीगुरू जीवांचा दारिद्र्यनाश, मनशुद्धी, शंका-नाश आणि आध्यात्मिक उन्नती साधून देतात.