धर्मस्थानाची ओळख त्याच्या श्रद्धेतून होते, पण त्याचे रूप अधिक सजीव बनवते ती त्याची वास्तुकला. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे श्रद्धा, एकात्मता आणि कलात्मकतेचा अनोखा संगम आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी उभारलेले हे मंदिर जरी साधे वाटले तरी त्यातले प्रत्येक दगड, प्रत्येक कोन श्रद्धा आणि विचारांनी भरलेला आहे.

मुकुंद मंदिर हे भव्य गगनचुंबी बांधकाम नाही. ते किल्ल्यासारखे दिमाखदार नाही. उलट, त्याचे सौंदर्य त्याच्या साधेपणात आहे.

धोंडोपंतांचा विचार होता — “मंदिर हे सर्वांसाठी असावे, म्हणून ते सामान्य लोकांच्या आवाक्यातील असावे.”

म्हणून त्यांनी भव्यतेऐवजी साधेपणा निवडला. पण या साधेपणात एक अनोखी आकर्षकता आहे जी भक्तांना ओढ लावते.

मंदिराचा केंद्रबिंदू म्हणजे देवघर. येथे एकाच ठिकाणी ५१ मूर्ती प्रतिष्ठापित केल्या गेल्या आहेत. या मूर्तींची मांडणी वास्तुशास्त्रानुसार आणि तत्त्वज्ञानानुसार केली गेली आहे.

मध्यभागी त्रिमूर्ती — ब्रह्मा, विष्णु, महेश.

भोवती दशावतार.

एका बाजूला शिवपंचायतन, दुसऱ्या बाजूला विष्णुपंचायतन.

पुढे सूर्यनारायण व नवग्रह.

कोपऱ्यात बुद्ध, महावीर व गुरु ग्रंथ साहेबाचे प्रतीक.

वेदांची प्रतीके विशेष ठिकाणी ठेवली आहेत.

या रचनेतून “सर्व धर्म एका छताखाली” हा संदेश थेट दिसतो.

मंदिरातील मूर्ती लहान असल्या तरी त्यांचे शिल्पवैशिष्ट्य महत्त्वाचे आहे. प्रत्येक मूर्तीमध्ये भाव स्पष्ट दिसतो.

विष्णूच्या मूर्तीतील करुणा,

शिवाच्या मूर्तीतील शांतता,

देवीच्या मूर्तीतील तेज,

बुद्धाच्या मूर्तीतील करुणामय चेहरा,

महावीराच्या मूर्तीतील संयम —

हे सारे भाव मूर्तींतून प्रकट होतात.

यातून दिसते की धोंडोपंतांनी केवळ मूर्ती ठेवण्यापुरते काम केले नाही, तर त्यांच्या कलात्मकतेलाही महत्त्व दिले.

मंदिराचे अंगण प्रशस्त ठेवले आहे. कारण येथे मोठ्या संख्येने भक्त येतात, उत्सव साजरे होतात. नवरात्रोत्सवाच्या काळात हे अंगणच अन्नदानासाठी, भजनासाठी आणि दांडियासाठी वापरले जाते.

सभामंडप साधा आहे, पण त्यातून लोकांना एकत्र बसण्याची सोय मिळते.

मंदिराच्या रचनेत नैसर्गिक प्रकाश व हवेसाठी जागा ठेवली गेली आहे. खिडक्या, झरोके यामुळे दिवसभर मंदिरात मंद प्रकाश व ताजी हवा खेळती राहते. त्यामुळे मंदिरात प्रवेश केल्यावर भक्ताला समाधान व शांततेची अनुभूती मिळते.

काळाच्या ओघात मंदिराची मूळ रचना थोडी जुनी झाली होती. त्यामुळे २०२२ मध्ये जीर्णोद्धार करण्यात आला. समाजातील अनेकांनी यात हातभार लावला, पण सुमारे ८०% योगदान चौधरी कुटुंबानेच केले.

जीर्णोद्धारात मूळ रचना जपून नवे बांधकाम अधिक मजबूत व आकर्षक करण्यात आले. त्यामुळे मंदिर आजही त्याच्या साधेपणाचे सौंदर्य टिकवून आहे, पण आधुनिक सोयींसह अधिक उपयोगी झाले आहे.

मुकुंद मंदिरात आले की भक्ताला एकाच वेळी दोन अनुभव होतात —

कलात्मक आनंद — मूर्तींच्या शिल्पकलेतून, रचनेच्या साधेपणातून.

आध्यात्मिक समाधान — सर्वधर्मसमभावाच्या संकल्पनेतून.

हा संगमच मंदिराला विशेषत्व देतो.

मुकुंद मंदिर हे दाखवते की भव्यतेने नव्हे, तर साधेपणाने आणि विचारांनी मंदिर महान होते. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी उभारलेले हे मंदिर आजही साधेपणातील सौंदर्याचे आणि कलात्मकतेतील अध्यात्माचे उत्तम उदाहरण आहे.

आज जेव्हा आपण मंदिरात प्रवेश करतो, तेव्हा जाणवते की प्रत्येक विटेत श्रद्धा कोरलेली आहे आणि प्रत्येक मूर्तीत एकात्मतेचा संदेश दडलेला आहे.