धार्मिक आणि सामाजिक संस्थांचा खरा कस लागतो तो काळाच्या कसोटीत. काही संस्था काळाबरोबर विस्मृतीत जातात, तर काही आपले स्वरूप टिकवून ठेवतात. परंतु काही दुर्मिळ संस्था अशा असतात की त्या काळाबरोबर बदलतही राहतात आणि आपला आत्मा जपतात. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर हे त्यातीलच एक उदाहरण आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी उभारलेले हे मंदिर आजही समाजासाठी तितकेच प्रेरणादायी आहे जितके ते स्थापनेच्या काळी होते.

१९४०–४१ च्या सुमारास मुकुंद मंदिराची स्थापना झाली. धोंडोपंतांनी आपल्या वडिलांच्या स्मृतीसाठी उभारलेले हे मंदिर केवळ धार्मिक केंद्र न राहता सर्वधर्मसमभावाचे प्रतिक बनले.

५१ मूर्तींची प्रतिष्ठापना करून त्यांनी दाखवले की धर्म वेगळे असले तरी अंतिम सत्य एकच आहे.

मंदिराच्या सुरुवातीपासून चौधरी कुटुंबाने आणि देशपांडे कुटुंबाने जबाबदारी सांभाळली. पहिले विश्वस्त — जगन्नाथ श्रीकृष्ण चौधरी आणि डॉ. रामचंद्र नारायण चौधरी — यांच्यापासून ही परंपरा पुढे चालत आली.

गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) यांनी मंदिराच्या सेवेत आयुष्य घालवले. त्यांच्या सेवेमुळे मंदिराला घरगुती आत्मा मिळाला.

मंदिरातील नवरात्रोत्सव, अन्नदान, भजन-कीर्तन या उपक्रमांनी समाजात समानतेची भावना रुजवली. जातिभेद विसरून लोक एकत्र जेवले. स्त्रियांना धार्मिक कार्यात सहभाग मिळाला.

या सर्व गोष्टींमुळे मंदिराचे स्वरूप केवळ धार्मिक राहिले नाही; ते सामाजिक एकात्मतेचे केंद्र बनले.

काळानुसार मंदिराचे बांधकाम जुने झाले. पण मंदिराचा आत्मा तसाच राहिला. २०२२ मध्ये मंदिराचा जीर्णोद्धार करण्यात आला.

या कामात समाजाने मोठ्या प्रमाणात योगदान दिले, परंतु सुमारे ८०% योगदान चौधरी कुटुंबाने केले. जीर्णोद्धारामुळे मंदिर अधिक सुंदर, मजबूत आणि आधुनिक झाले.

आज येथे वीज, स्वच्छता, पिण्याचे पाणी, बैठक व्यवस्था अशा सुविधा उपलब्ध आहेत. पण मूळ तत्त्व — सर्वधर्मसमभाव — आजही तितक्याच ताकदीने जिवंत आहे.

आज मंदिरात तरुण पिढी मोठ्या उत्साहाने सहभागी होते. नवरात्रोत्सवातील दांडिया, स्पर्धा, भजन यात तरुणाईचा सहभाग वाढला आहे.

युवक समाजमाध्यमांच्या माध्यमातून मंदिराचे कार्य अधिक लोकांपर्यंत पोहोचवतात. त्यामुळे वारसा नव्या रूपात पुढे जात आहे.

मंदिर आजही स्त्रियांसाठी प्रेरणादायी आहे. गिताआत्यांनी जे पायाभूत काम केले ते पुढील पिढ्यांतील महिलांनी पुढे नेले. आज मंदिरातील आयोजन, व्यवस्थापन, उत्सव यात महिलांचा सक्रिय सहभाग असतो.

आजच्या काळात धर्माच्या नावावर भेद वाढताना दिसतात. पण मुकुंद मंदिराचा संदेश याला थेट उत्तर देतो — “धर्म वेगळे असले तरी मानवता एकच आहे.”

मंदिर समाजाला आठवण करून देते की सेवा, करुणा आणि बंधुभाव हेच खरे धर्माचे मूल्य आहेत.

मंदिराचा वारसा टिकवण्यासाठी तरुण पिढीला या कार्यात गुंतवणे आवश्यक आहे. डिजिटल माध्यमातून मंदिराची माहिती पसरवणे, सामाजिक उपक्रमांना चालना देणे आणि अन्नदान परंपरा अधिक विस्तार करणे — हे पुढील काळातील महत्त्वाचे टप्पे ठरतील.

मुकुंद मंदिराचा वारसा हा केवळ भूतकाळापुरता मर्यादित नाही; तो आजच्या काळातही जिवंत आहे. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांची दूरदृष्टी, चौधरी कुटुंबाचे योगदान आणि गिताआत्यांची सेवा यामुळे या मंदिराला वेगळेपण मिळाले.

आजही मंदिर अकोल्यातील समाजाला सांगते — “धर्माचे खरे रूप हे एकात्मतेत आहे; आणि मंदिराचे खरे स्वरूप हे समाजासाठी उभे राहण्यात आहे.”