आध्यात्मात चढाओढ नसते

आध्यात्म हा विषय समजून घेण्यासारखा आहे. प्रत्येक जीवाचा उद्धार होणारच आहे. त्याने देवधर्म केला किंवा नाही केला तरी त्याचा उद्धार होणारच आहे; परंतु जीवनात प्रयत्न केले नाहीत तर किती जन्म लागतील याचा अंदाज नाही. असंख्य जन्मांचे भोग भोगून अंतरात्म्याला उपरती झाली की तो ईश्वरभक्ती करतो आणि मग एखाद्या जन्मात गुरुंची प्राप्ती होते. त्या क्षणापासून जीवाचा प्रवास उद्धाराच्या दिशेने सुरू होतो. जर तो देवधर्म, कुळाचार आणि परंपरा पाळत राहिला तर केव्हा तरी गुरु भेटून त्याचा मार्ग उजळतो. जन्मांमध्ये सद्गुरू लाभले तर जीवाचा उद्धार लवकर होतो. “अनंत जन्मीचे पुण्य जोडे तरीच परमार्थ घडे” असे रामदास स्वामींनी सांगितले आहे. थोडक्यात सांगायचे तर गुरु केल्याशिवाय तरणोपाय नाही. सद्गुरूंच्या सहवासाशिवाय जीवाचा उद्धार नाही; तो नराचा नारायण होणार नाही आणि जन्म–मृत्यूच्या फेर्‍यातून त्याला देवही वाचवू शकणार नाही. प्रत्येक जीवाला देव जन्माला घालतो ते त्याच्या कर्मानुसार, प्रारब्धानुसार आणि संचीत कर्मानुसार. त्यामुळे देवावर विश्वास आहे किंवा नाही याला फार महत्त्व राहत नाही; कारण कार्य हे कर्मतत्त्वानुसारच चालणार आहे.

आपले तमोगुण–रजोगुण कमी करून सत्त्वगुण वाढवण्यासाठी काय करावे? आपले चित्त–वृत्ती–प्रवृत्ती सदाचारी, सात्विक कशा होतील? आपण ईश्वरप्रिय, ईश्वरभक्त कसे होऊ? हे सर्व समजून घेण्यासारखे आहे. जीवन–मरण हा ईश्वराने रचलेला खेळ आहे. प्रत्येक जीवाचा अखेर उद्धार व्हायलाच पाहिजे. जोपर्यंत हा उद्धार होत नाही तोपर्यंत जीवाला जन्म–मृत्यूच्या अंतहीन फेऱ्यातून जावेच लागते. देव जीवाचा उद्धार करतो का? तो मार्गदर्शन करतो का? देवाचे कार्य म्हणजे प्राक्तन व संचीत यांचा हिशेब ठेवणे, त्या आधारावर जन्माची व्यवस्था करणे आणि मृत्यूनंतर पुढील प्रवास ठरवणे. पण जीवाला घडवणे, त्याची अंतर्गत शुद्धी करणे, त्याला उन्नत करणे हे देवाचे कार्य नसते—ते फक्त सद्गुरूंचे कार्य असते. जन्मापासून मृत्यूपर्यंतचा कालावधी हा प्रत्येक जीवाला त्याच्या कर्मानुसार जगण्याची मुभा आहे. या काळात जर त्याला सद्गुरू लाभले तर त्यांच्या मार्गदर्शनाने तो आपला जीव प्रगत करू शकतो.

सद्गुरू काय करतात? ते जीवाचे विचार, आचार, इंद्रियांचा उपयोग, मन, बुद्धी, कृती, वर्तन आणि जीवनधोरण पाहून हवे ते परिवर्तन करवून घेतात. काम–क्रोध–मद–मोह–मत्सर या स्वाभाविक ढगांना कसे विरळ करायचे हे फक्त सद्गुरूच घडवू शकतात. त्यांचा प्रभाव कोणाच्याही इंद्रियांवर तितकाच असतो. नराचा नारायण करण्याचा अधिकार फक्त सद्गुरूंना आहे; देवालाही नाही. त्यामुळेच गुरूंना ब्रह्मांडनायक म्हटले जाते. आध्यात्म म्हणजे शरीर, इंद्रिये, विचार, आचार, कृती, योग, प्रारब्ध, संचीत आणि संपूर्ण जीवनामध्ये शिस्तबद्ध परिवर्तन घडवणे—हेच. आणि हे परिवर्तन फक्त सद्गुरूंच्या कृपेनेच शक्य आहे.

समाजात आज अनेक गुरु बाजारपेठेप्रमाणे आकर्षण निर्माण करताना दिसतात. जाहिरात, स्वार्थ, धन, प्रतिष्ठा या हेतूंनी लोकांना आकर्षित करण्याची चढाओढ चालू आहे. पण सद्गुरूंच्या मार्गात चढाओढ असूच शकत नाही. जे ब्रह्मांडनायक आहेत, जे नराचा नारायण करतात, जे जीवनावर आणि पंचमहाभूतांवर सत्ता ठेवतात, त्यांना चढाओढ कशाला? ते स्वार्थासाठी कार्य करत नाहीत. धन–प्रतिष्ठेच्या मागे धावत नाहीत. त्यांचे एकमेव कार्य म्हणजे जीवाचा उद्धार. म्हणूनच आपलं लक्ष बाजारातील दिखाव्याकडे नाही तर ज्यांनी नि:स्वार्थ हेतूने, परंपरेने, अखंडपणे जीवघडण करत राहिले आहेत अशा गुरूंकडे ठेवायला हवे.

साखरखेर्ड्याचे प्रल्हाद महाराज अत्यंत प्रभावी, सामर्थ्यशाली आणि सर्वस्व दान करणारे संत. त्यांच्या दर्शनाला शरद आंबेकर गेले आणि गुरुपद स्वीकारण्याची विनंती केली. तेव्हा महाराज म्हणाले, “बाळ, तुला आमचा अनुग्रह नाही. तुझे गुरु नाथपंथी आहेत. ते तुला सहा महिन्यांनी भेटतील.” सहा महिने उलटल्यावर व्यंकटनाथ महाराजांचे दर्शन झाले आणि ते म्हणाले, “बाळ, तुला अनुग्रह घ्यायचा आहे ना? उद्या ये, तुला अनुग्रह देतो.” हा संपूर्ण व्यवहार इतका शुद्ध, स्वार्थरहित आणि आध्यात्मिक शिस्तीत झाला की त्यातून स्पष्ट होतं—आध्यात्मात चढाओढ नसते; फक्त योग, सत्यता आणि निर्लेप मार्गदर्शन असते.

आध्यात्म हा चढाओढीचा विषय नाही. तो म्हणजे—जीव घडवणे, त्याची अंतर्गत शुद्धी करणे, त्याला जन्म–मृत्यूच्या फेऱ्यातून मुक्त करणे. हे कार्य धन, प्रतिष्ठा किंवा लोकप्रियतेने होत नाही; ते फक्त सद्गुरूंच्या कृपेनेच होते. म्हणूनच आपल्या गुरुंची नीट पारख करा, त्यांच्या परंपरेची, त्यांच्या शुद्ध हेतूची जाण ठेवा आणि आपल्या जीवनातील योग्य परिवर्तन त्यांच्या मार्गदर्शनाने घडू द्या.