चित्रकूटचे गत वैभव

ज्ञाननाथांनी म्हणजेच विष्णूंनी नाथपंथ कार्य गुरू–शिष्य परंपरेनुसार या युगात पुढे चालू राहावे म्हणून सत्यमलनाथांना गुरूआज्ञा केली. सत्यमलनाथ, गुप्तनाथ, परमहंसजी, ब्रह्मानंद, परमानंद, काशीनाथ, विठ्ठलनाथ, विश्वनाथ आणि व्यंकटनाथ असे थोर योग्यांनी अखंड परंपरेतून 1993 च्या महाशिवरात्रीपर्यंत पंथकार्य केले. विशेष म्हणजे सत्यमलनाथांपासून विश्वनाथ महाराजांपर्यंत सर्वांनी आपले गुरूकार्य चित्रकूट येथूनच केले.

चित्रकूट म्हटले की त्रेतायुगातील श्रीरामाची आठवण होते. राम, लक्ष्मण, सीता आणि हनुमान येथे वनवासात काही काळ राहिले होते. आज 13,28,000 वर्षे उलटून गेली असली तरी या भूमीची पवित्रता तशीच अनुभवता येते. त्या युगातील असंख्य लोक लयास गेले; पण राम–कृष्णांसारख्या अवतारी पुरुषांची नावे आजही तेवढ्याच आत्मीयतेने उच्चारली जातात. लाखो वर्षे लोटूनही या अवतारांचा जनमानसावरचा प्रभाव अविचल आहे.

वेदवर्णित सूर्यस्तुतीचे मंत्र चित्रकूटमध्ये ऐकू येत असत. पहाटेचा शांतीयुक्त काळ, आल्हाददायक उषःकाल आणि सर्वदूर पसरलेली पवित्रता — अशा वातावरणात सूर्योपासनेचा गंभीर, मनाला भिडणारा सौरसूक्ताचा नाद गुंजत असे. सूर्य हे नाथपंथाचे आराध्य दैवत आहे. मच्छिंद्रनाथांनी कार्याला प्रारंभ केला तेव्हापासून सूर्याची उपासना पंथातील केंद्रस्थानी आहे. सत्य, त्रेता, द्वापार आणि कलियुग — सर्व युगांत सूर्य तोच; पण वातावरण आणि मानवी स्थिती युगानुसार बदलत गेली.

नाथपंथाच्या पुढील कार्याची योजना स्वतः विष्णूंनी म्हणजेच ज्ञाननाथांनी केली. ज्ञानेश्वरांनंतर सत्यमलनाथ, गुप्तनाथ, परमहंसजी, ब्रह्मानंद, परमानंद, काशीनाथ, विठ्ठलनाथ आणि विश्वनाथ या सर्वांनी चित्रकूटवरूनच पंथकार्य चालवले. चित्रकूटला गुप्तनाथांची समाधी आहे. त्या स्त्री होत्या; पण आपले रूप गुप्त ठेवत कार्य केले. गुप्तनाथांनंतर आलेल्या सर्व गुरूंनी ह्याच पवित्र स्थळावरून गुरूकार्य केले.

स्वतः बालाजींनी विठ्ठलनाथांना दर्शन देऊन, “चित्रकूटला जा; तिथून पंथकार्य कर. मी तिथे येईन,” अशी आज्ञा केली. 36 वर्षांच्या दीर्घ तपश्चर्येनंतर मिळालेली ही दैवी आज्ञा होती. चित्रकूटला आल्यानंतर विठ्ठलनाथ महाराजांनी गुप्तनाथांच्या समाधीजवळ बसून पंथकार्य सुरू केले आणि परिसरातील विविध मंदिरे बांधली. नाथपंथाचे विशेष सामर्थ्य म्हणजे नारायण स्वतः कार्याला दिशा देत असतात — हे या घटनेत स्पष्ट होते.

दैवी कार्यात प्रचलित सामाजिक पुराव्यांना काहीच महत्त्व राहत नाही. दैवी परंपरेत कार्य हे गुरू–शिष्य–देवता यांच्यातच घट्ट बांधलेले असते. सिद्धता ही कार्यातून दिसते. गुरू केले म्हणजे लगेचच शिष्य पात्र होत नाही; ती गुरूकृपेची प्रक्रिया आहे. पंथकार्याची दिशा आणि व्यापकताही गुरूच ठरवतात.

मथुराबाई (माधवनाथांच्या माता) विठ्ठलनाथांच्या दर्शनाला गेल्या असता, विठ्ठलनाथ आनंदाने म्हणाले, “यांच्या उदरी माझा अंश जन्माला येणार आहे.” याचा अर्थ शारीरिक नसून — अंतरात्म्याचा, सामर्थ्याचा, दैवी शक्तीच्या अंशाचा होता. पुढील गादीचा अधिकारी कोण आहे याचे ज्ञान त्यांना झाले होते; परंतु पंथपरंपरेनुसार त्यांनी विश्वनाथांची योजना आधी केली.

विठ्ठलनाथांनी विश्वनाथांना कार्याची आज्ञा दिली. कारण माधवनाथांनी कार्य हाती घेण्यासाठी अजून कालावधी होता. परिस्थितीत मोठा खंड पडू नये म्हणून त्यांनी पंथशिस्तीप्रमाणे प्रथम विश्वनाथांची व्यवस्था केली. नाथपंथात गुरू संकल्पाने कार्य घडवतात, पंचमहाभूतांवर प्रभुत्त्व असल्यामुळे घटना घडण्याची दिशा तेच ठरवतात; मात्र हे सगळे काळानुसार व परिस्थितीनुसार होते.

विश्वनाथ गृहस्थाश्रमी होते; पत्नीचे नाव ठकूबाई. आधीपासूनच नाथपंथाचा अभ्यास, साधना त्यांच्या जीवनात होती. गादीवर बसल्यानंतर त्यांनी सर्व पंथकार्य केले; परंतु त्यांना फक्त पाच वर्षांचा कार्यकाल लाभला. शके 1786 ला त्यांनी समाधी घेतली. त्यांच्या नंतर जवळजवळ एक वर्ष गादीवर कोणी नव्हते, तरी कार्य थांबले नाही. पंथयोजना ठरलेली होती, तिच्याप्रमाणे पुढील अधिकारी येणार होते. ह्यातून नाथपंथाचे अचाट सामर्थ्य दिसून येते.