देव सर्व समान असतात

संपूर्ण सृष्टी आणि ब्रह्मांडाचे उगमस्थान वेद आहेत. वेदांमधूनच संपूर्ण ब्रह्मांडाची निर्मिती झाली. सृष्टीतील जीव–निर्जीव, माणसे, पशुपक्षी, प्राणी हे सर्व जीवसृष्टीचा एक भाग आहेत. त्याचप्रमाणे नद्या, पर्वत, दऱ्या आदी निसर्गाचे सर्व घटकही ब्रह्मांडातीलच नैसर्गिक अंगा आहेत. संपूर्ण ब्रह्मांड स्वयंचलितपणे, नियमबद्ध व शिस्तबद्ध रीतीने कार्यरत असते.

सृष्टीतील कोणतीही वस्तू स्वतःच्या तत्त्वात बदल करू शकत नाही. ती तिच्या निसर्गदत्त नियमांप्रमाणेच वागते. उदाहरणार्थ, झेंडूचे फूल गुलाबाचे होऊ शकत नाही, किंवा गुलाब मोगरा होऊ शकत नाही. सर्व गोष्टी त्यांच्या मूळ तत्त्वानुसारच घडतात. हा निसर्गाचा नियम कोणालाच बदलता येत नाही.

सृष्टी निर्मितीच्या वेळी सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापारयुग आणि कलियुग अशी युगरचना झाली. ज्या तत्त्वांवर व योजनेनुसार युगांची निर्मिती झाली, त्यामध्ये ब्रह्मदेव देखील बदल करू शकत नाहीत. इतर युगांच्या तुलनेत कलियुग निकृष्ट रचनेचे आहे; तरीही त्यात पुनर्रचना किंवा पुनर्योजना करणे शक्य नाही. हे ब्रह्मांडाचे तत्त्व आहे.

सृष्टी निर्मितीनंतर ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे अनुक्रमे *उत्पत्ती, स्थिती आणि लय* या कार्यांची विभागणी झाली. सर्व देवांचे मूळ सामर्थ्य समान आहे; कुणी मोठे किंवा लहान नाही. परंतु त्यांच्या कार्य मर्यादा भिन्न आहेत आणि त्या मर्यादेत राहूनच त्यांना कार्य करावे लागते.

देवतांकडे काहीही करण्याची तत्त्वतः क्षमता असली तरी, निसर्गदत्त अधिकार मर्यादित असतात. उदाहरणार्थ:

• श्री गणपती शक्ती, बुद्धी, युक्ती, भक्ती सर्व देऊ शकतात,
• बजरंगबली बल, बुद्धी, विद्या देऊ शकतात,

परंतु दोघांनाही त्यांचे विशिष्ट कार्यक्षेत्र आहे आणि त्यातच ते जगाच्या नियमानुसार काम करतात.

ब्रह्मा, विष्णू, महेश या भिन्न देवता असून त्यांच्या कार्यमर्यादा ‘उत्पत्ती–स्थिती–लय’ अशा ठरलेल्या आहेत. या मर्यादेमुळेच सृष्टीमध्ये समतोल राहतो आणि ब्रह्मांडातील प्रत्येक शक्ती आपापल्या नियत भूमिकेत कार्य करते. देवतांचे सामर्थ्य समान असूनही अधिकार व कार्यफाळणीतील भिन्नता हीच त्यांच्यातील एकमेव भिन्नता आहे.