भारतीय संस्कृतीची एक मोठी ओळख म्हणजे सर्वधर्मसमभाव. उपनिषदांपासून ते संतपरंपरेपर्यंत, गांधीजींपासून ते आधुनिक समाजकार्यातील विचारवंतांपर्यंत हा संदेश पुन्हा पुन्हा दिला गेला आहे. अकोल्यातील मुकुंद मंदिर आणि त्याचे संस्थापक धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी या विचाराला केवळ शब्दात नाही तर प्रत्यक्ष कृतीत उतरवले.

भारतात शतकानुशतके विविध धर्मांचा सहवास आहे. “एकं सत् विप्राः बहुधा वदंति” — सत्य एकच आहे, त्याला जाणणारे त्याला विविध नावांनी ओळखतात. हा ऋग्वेदातील मंत्र आपल्याला सर्वधर्मसमभावाचे तत्त्व शिकवतो.

गीतेमध्ये श्रीकृष्ण सांगतात की “सर्वधर्मान् परित्यज्य मामेकं शरणं व्रज”. यातूनही सूचित होते की धर्माचे बाह्य रूप वेगळे असले तरी ध्येय एकच आहे — ईश्वराशी एकरूप होणे.

धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी या परंपरेला आधुनिक स्वरूप दिले. त्यांनी उभारलेले मुकुंद मंदिर हे सर्वधर्मसमभावाचे प्रत्यक्ष उदाहरण आहे.

येथे केवळ हिंदू देवता नाहीत, तर गौतम बुद्ध, महावीर, गुरु ग्रंथ साहेब यांनाही स्थान दिले गेले. चार वेदांचे प्रतीकात्मक रूप ठेवले गेले. म्हणजेच एकाच छताखाली हिंदू, बौद्ध, जैन, शीख या परंपरांना मान्यता मिळाली.

त्यांच्या मते, “धर्माचा उपयोग विभाजनासाठी नव्हे, तर एकतेसाठी व्हावा.”

१९४०–४१ मध्ये अशी संकल्पना मांडणे सोपे नव्हते. समाजात जातिभेद ठळक होते, धार्मिक पंथांमध्ये दुरावा होता. काही परंपरावादी लोकांनी तर धोंडोपंतांच्या या प्रयत्नाला विरोध केला.

पण त्यांनी शांतपणे उत्तर दिले — “धर्माची मुळं सत्य, अहिंसा आणि बंधुभाव यात आहेत. जर हेच नाही जपायचे तर धर्माचा उपयोग काय?”

मुकुंद मंदिरात झालेल्या पूजाविधींची खासियत म्हणजे समानता. कोणत्याही जाती-पंथाचा भेद न ठेवता सर्वांना आरतीत, भजनात सहभागी होण्याची परवानगी होती. हे त्या काळातील एक मोठे पाऊल होते.

नवरात्रोत्सवाच्या अन्नदानात सर्वांना एकत्र बसवून भोजन दिले जाई. ही प्रथा “सर्वधर्मसमभावाचा प्रत्यक्ष अनुभव” देणारी ठरली.

गीताबाई देशपांडे (गिताआत्या) या स्वतःही या संकल्पनेच्या ठाम पाठीराख्या होत्या. त्यांनी स्त्रियांना भजन, कीर्तन, पूजेत सहभागी करून घेतले. यामुळे स्त्रियांना समानतेचा आणि सन्मानाचा अनुभव मिळाला.

स्त्रियांचा सहभाग वाढल्यामुळे सर्वधर्मसमभावाची भावना घराघरात पोहोचली.

गांधीजींनी सांगितले की “सर्व धर्म समान आहेत; त्यांचा आदर केला पाहिजे.”

आंबेडकरांनी समतेचा व बंधुभावाचा आग्रह धरला. मुकुंद मंदिराने या दोन्ही विचारांचा संगम केला. येथे धार्मिक विविधता मान्य केली गेली, तसेच सामाजिक समानता अंमलात आणली गेली.

मंदिरात येणारे भक्त सांगतात की येथे प्रवेश केल्यावर त्यांना आपल्या देवाचा साक्षात्कार होतो, पण त्याचवेळी इतर पंथांचे देवही आपलेच भासतात. हेच तर सर्वधर्मसमभावाचे प्रत्यक्ष रूप आहे.

मंदिराचा २०२२ मध्ये जीर्णोद्धार झाला. जनतेने मदत केली, परंतु सुमारे ८०% योगदान चौधरी कुटुंबाकडून आले. या जीर्णोद्धारातही सर्वधर्मसमभावाचेच तत्त्व जपले गेले. मंदिराला नवे रूप मिळाले, पण त्याचा आत्मा तोच राहिला — एकात्मतेचा.

मुकुंद मंदिर हे केवळ धार्मिक स्थळ नाही. ते आहे सर्वधर्मसमभावाचे जिवंत उदाहरण. धोंडोपंत मुकुंद देशपांडे यांनी दिलेला हा वारसा आजच्या काळात अधिक महत्त्वाचा आहे, कारण समाजात अद्यापही धर्माच्या नावावर विभागणी दिसते.

मुकुंद मंदिर सांगते की “धर्म वेगळे असले तरी मानवता एकच आहे. देव विविध असले तरी संदेश एकच आहे — प्रेम, बंधुभाव आणि सेवा.”